हरिश्चन्द्र बाग, बैतडी, ३१ असोज । दसैँ अर्थात् असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीक पर्व। दसैँको सुरुवातसँगै सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा घटस्थापनादेखि नै नवरात्रा मनाउने विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा छ। नौ दिनसम्म शक्तिस्वरूपा दुर्गा भवानी र इष्टकुल देवताको पूजा आराधना गर्दै भक्तजनले सुख, शान्ति, समृद्धि र परिवारको कल्याणको कामना गर्छन्।
नवरात्राको सुरुवातसँगै यहाँका मन्दिरमा पूजापाठ, भजनकीर्तन र दर्शनका लागि भक्तजनको चहलपहल बढेको छ। व्रतालुहरूले परम्परागत विधिअनुसार पूजाआजा गर्दै सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्ने प्रचलन पनि छ। विशेषगरी इष्टकुल देवताको पूजा, धार्मिक अनुष्ठान र पारिवारिक भेटघाटले सुदूरपश्चिममा नवरात्राको रौनक थप बढाएको छ।
सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा घटस्थापनादेखि नै देवीदेवताको पूजाआजा र धार्मिक अनुष्ठान सुरु हुन्छन्। देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधनासँगै इष्टकुल देवताको पूजा गर्ने परम्पराले नवरात्रालाई थप विशिष्ट बनाएको छ।
मेलौलीस्थित भगवती मन्दिरका पुजारी नारायणदत्त ओझाका अनुसार नवरात्रा देवीको आराधना र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस अवधिमा भक्तजनले परम्परागत विधिअनुसार पूजाआजा गर्दै परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने गर्छन्।
ओझा भन्छन्, “नवरात्रा देवीको आराधना र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस अवधिमा भक्तजनले परम्परागत विधिअनुसार पूजाआजा गर्दै परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन्।”
धार्मिक मान्यताअनुसार वर्षमा दुई पटक नवरात्रा मनाइन्छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि शारदीय नवरात्रा र चैत शुक्ल प्रतिपदादेखि वासन्तीय नवरात्रा सुरु हुन्छन्। दुवै नवरात्रालाई देवीदेवताको आराधना र साधनाका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
बैतडीको मेलौली नगरपालिका-३, बागकोटका धर्याल देवताका धामी भवानीदत्त बागका अनुसार नवरात्रा धार्मिक आस्था र परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। शारदीय नवरात्रा दसैँसँग जोडिएकाले यसको चहलपहल बढी देखिए पनि वासन्तीय नवरात्राको धार्मिक महत्त्वसमेत उत्तिकै रहेको उनी बताउँछन्।
बागका अनुसार, “शारदीय नवरात्रा दसैँसँग जोडिएकाले यसको चहलपहल बढी देखिन्छ। तर धार्मिक दृष्टिले वासन्तीय नवरात्राको महत्त्व पनि उत्तिकै छ।”
नवरात्रा धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसले परिवार, समाज र पुर्ख्यौली थलोसँगको सम्बन्धलाई समेत बलियो बनाउँछ। सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाबाट रोजगारी, व्यापार तथा विभिन्न कामका सिलसिलामा तराई झरेकाहरू दसैँका बेला गाउँ फर्किन्छन्। अध्ययन, रोजगारी र अन्य कामविशेषले देशका विभिन्न सहर तथा विदेशमा रहेका व्यक्तिहरू पनि नवरात्रा र दसैँ मनाउन पुर्ख्यौली थलो पुग्ने गर्छन्।
मेलौली नगरपालिका-३, बागकोटमा नवरात्रा मनाउन पुगेका भक्तजन नारायणसिंह ठगुन्नाका अनुसार यस्ता पर्वले टाढिएका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र पुर्ख्यौली परम्परालाई निरन्तरता दिने अवसर प्रदान गर्छन्।
ठगुन्ना भन्छन्, “नवरात्रा र दसैँका बेला गाउँ फर्किएर कुल देवताको पूजा गर्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र पुर्ख्यौली परम्परालाई निरन्तरता दिने अवसर मिल्छ।”
सुदूरपश्चिममा इष्टकुल देवताको पूजाआजा पनि दसैँको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। कतिपय स्थानमा धामीझाँक्रीसहित परम्परागत धार्मिक विधि अपनाइन्छ भने कतै भजनकीर्तन र सामूहिक पूजाआजा गरिन्छ। स्थानअनुसार विधि र परम्परामा भिन्नता भए पनि देवीदेवताको आराधना, पारिवारिक सुखसमृद्धिको कामना र सांस्कृतिक निरन्तरता यसको साझा विशेषता हो।
बैतडीको शिवनाथका संस्कृतिका जानकार वीरसिंह साउदका अनुसार यस्ता परम्पराले स्थानीय समुदायको मौलिक संस्कृति र पहिचानलाई जीवन्त राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। पुस्तौँदेखि चलिआएका धार्मिक विधि र सामाजिक अभ्यासले समुदायलाई आफ्नो इतिहास र परम्परासँग जोडिरहेका छन्।
साउद भन्छन्, “पुस्तौँदेखि चलिआएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले हाम्रो मौलिक पहिचानलाई जीवन्त राखेका छन्। यस्ता परम्पराले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कार र संस्कृतिसँग जोड्न सहयोग गर्छन्।”
त्यस्तै, शिवनाथ क्षेत्रका मुखिया अर्जुनसिंह साउदका अनुसार स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा समुदायको सामूहिक सहभागिता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पूजाआजा र धार्मिक अनुष्ठानले सामाजिक एकता कायम राख्न तथा नयाँ पुस्तालाई पुर्ख्यौली संस्कारसँग परिचित गराउन सहयोग पुर्याउँछन्।
अर्जुनसिंह साउदका अनुसार, “धार्मिक अनुष्ठान र सामूहिक पूजाआजाले समुदायबीच आपसी सद्भाव र एकता कायम राख्न मद्दत गर्छन्। यस्ता अवसरले नयाँ पुस्तालाई पुर्ख्यौली संस्कार र परम्पराबारे बुझ्ने मौका पनि दिन्छन्।”
नवरात्राले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परालाई जीवन्त राख्नुका साथै रोजगारी, अध्ययन र विभिन्न कारणले टाढिएका परिवारका सदस्यलाई पुर्ख्यौली थलोमा जोड्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। वर्षौँदेखि टाढिएका आफन्तबीच भेटघाट हुने, कुल देवताको पूजा गर्ने र पारिवारिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसरका रूपमा समेत यस पर्वलाई लिने गरिएको छ।
मणिलेक क्याम्पस, मेलौलीका संस्थापक क्याम्पस प्रमुख कृष्णसिंह नायकका अनुसार नवरात्रा र दसैँजस्ता पर्वले धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षसँगै सामाजिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछन्। यस अवसरमा गाउँ फर्किने र परिवारसँग समय बिताउने परम्पराले सामुदायिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्छ।
नायक भन्छन्, “नवरात्रा र दसैँ धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइनन्, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने अवसर पनि हुन्। टाढिएका परिवारका सदस्य गाउँ फर्किएर एकै ठाउँमा भेला हुँदा आपसी सम्बन्ध नवीकरण हुनुका साथै सामुदायिक एकतासमेत बलियो हुन्छ।”
टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनले देवीदेवताको दर्शन गर्नुका साथै आफन्तजनसँग भेटघाट गर्ने र पुर्ख्यौली परम्परालाई निरन्तरता दिने गर्छन्। बदलिँदो समयसँगै यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण र पुस्तान्तरणको महत्त्व पनि बढ्दै गएको छ।
सुदूरपश्चिममा नवरात्राको रौनक धार्मिक आस्था, पारिवारिक पुनर्मिलन र सांस्कृतिक पहिचानको सङ्गमका रूपमा देखिन्छ। यही परम्पराले दसैँलाई यहाँको जनजीवनसँग अझ नजिकबाट जोडेको छ। धार्मिक विधि र संस्कारलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सके मात्र यस्ता मौलिक परम्पराले निरन्तरता पाउने संस्कृतिका जानकारहरूको भनाइ छ।
