"अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम्।
शङ्खपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा॥"
साउनको हरियालीसँगै जब आकाशमा वर्षाका बादल मडारिन्छन्, धर्तीले नवजीवनको श्वास फेर्न थाल्छे। खेतबारीमा हरियाली मुस्कान छर्छ, खोलानाला उर्लन्छन् र प्रकृति आफ्नै सौन्दर्यमा रमाउन थाल्छे। यही जीवनदायी ऋतुमा नेपाली समाजले एउटा अनौठो पर्व मनाउँछ—नागपञ्चमी। यो केवल धार्मिक अनुष्ठानको दिन मात्र होइन; प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, सहअस्तित्वको मूल्य सम्झिने र जीवनका सूक्ष्मतम रूपहरूप्रति सम्मान प्रकट गर्ने सांस्कृतिक अवसर हो।
मानिसले इतिहासभरि अनेक शक्तिहरूको पूजा गर्यो। सूर्यलाई देवता मान्यो, नदीलाई माता भन्यो, पर्वतलाई आराध्य ठान्यो। त्यही परम्परामा एउटा यस्तो जीव पनि देवत्वको आसनमा प्रतिष्ठित भयो, जसलाई देख्नेबित्तिकै अधिकांश मानिस भयभीत हुन्छन्—सर्प। भयलाई श्रद्धामा रूपान्तरण गर्ने यो सांस्कृतिक चेतना वास्तवमै अद्वितीय छ। नागपञ्चमीले यही सन्देश दिन्छ कि प्रकृतिमा कुनै पनि जीव घृणाको पात्र होइन; प्रत्येक प्राणी सृष्टिको विशाल चक्रको अपरिहार्य अङ्ग हो।
वैदिक र पौराणिक साहित्यमा नागहरूको महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको छ। भगवान् विष्णु अनन्त शेषको शय्यामा विश्राम गर्नुहुन्छ, भगवान् शिवले नागलाई आफ्नो अलङ्कारका रूपमा धारण गर्नुभएको छ। समुद्रमन्थनमा वासुकी नागको भूमिका होस् वा श्रीकृष्णद्वारा कालिय नागको दमन र उद्धारको प्रसङ्ग, यी कथाहरूले नागलाई शक्ति, धैर्य, सहनशीलता र संरक्षणका प्रतीकका रूपमा चित्रित गरेका छन्। यसैले नाग केवल एउटा जीव मात्र होइनन्; उनीहरू धार्मिक चेतना र सांस्कृतिक स्मृतिका अभिन्न पात्र हुन्।
नेपालमा साउन शुक्ल पञ्चमीका दिन नागपञ्चमी श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ। घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने, दूध, दूबो, अक्षता तथा फूल चढाई पूजा गर्ने र अष्टनागको स्मरण गर्ने परम्परा आज पनि जीवित छ। अनन्त, वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, पद्म, महापद्म, शङ्ख र कुलिक नागको पूजा गरी परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ। जनविश्वासअनुसार यस दिन नागदेवताप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दा प्राकृतिक विपत्ति, रोगव्याधि तथा अनिष्टबाट रक्षा प्राप्त हुन्छ।
यद्यपि नागपञ्चमीको महत्त्व केवल धार्मिक विश्वासमा सीमित छैन। यसको गहिराइमा प्रकृतिप्रतिको सम्मान र वातावरणीय चेतना लुकेको छ। सर्पहरू पर्यावरणीय सन्तुलनका मौन संरक्षक हुन्। खेतबारीमा अन्न नष्ट गर्ने मुसा तथा अन्य हानिकारक जीवहरूको नियन्त्रण गरी तिनीहरूले कृषि प्रणालीलाई संरक्षण गर्छन्। जैविक विविधताको जटिल संरचनामा सर्पहरूको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। यदि यस्ता जीवहरू विलुप्त भए भने प्रकृतिको सन्तुलन नै खल्बलिन सक्छ।
विडम्बना, आज मानिस प्रकृतिमाथि आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्ने होडमा छ। वन विनाश, प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र जैविक विविधताको ह्रासले पृथ्वीको भविष्यलाई चुनौती दिइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नागपञ्चमीजस्ता पर्वहरू केवल सांस्कृतिक उत्सव मात्र होइनन्; प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध पुनः स्मरण गराउने जीवनदर्शन हुन्। हाम्रा पुर्खाले हजारौँ वर्षअघि स्थापित गरेका यस्ता संस्कारहरूले आधुनिक पर्यावरण विज्ञानले प्रतिपादन गरेका धेरै मूल्यहरूलाई व्यवहारमै उतारेका थिए।
नागपञ्चमीले हामीलाई विनम्र बन्न सिकाउँछ। यसले सृष्टिमा मानिस मात्र सर्वशक्तिमान छैन भन्ने बोध गराउँछ। नदी, वन, पर्वत, पशुपन्छी र सर्पजस्ता जीवहरू सबै मिलेर जीवनको विराट् सञ्जाल निर्माण गर्छन्। एउटा जीवको अस्तित्वमाथि प्रहार गर्दा अन्ततः सम्पूर्ण प्रकृतिमाथि प्रहार हुन्छ भन्ने सत्य यस पर्वले प्रतीकात्मक रूपमा सम्झाउँछ।
आजको पुस्ताले नागपञ्चमीलाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा होइन, प्रकृति संरक्षणको सांस्कृतिक अभियानका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। नागको पूजा गर्नु भनेको वास्तवमा सम्पूर्ण जीवजगत्को सम्मान गर्नु हो। नागप्रतिको श्रद्धा भनेको प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा हो, र प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा भनेको जीवनप्रतिको श्रद्धा हो।
अन्ततः नागपञ्चमी हाम्रो सभ्यताको उज्यालो धरोहर हो। यसले भयलाई विश्वासमा, अज्ञानलाई चेतनामा र स्वार्थलाई सहअस्तित्वमा रूपान्तरण गर्ने प्रेरणा दिन्छ। जबसम्म मानवले प्रकृतिलाई सम्मान गर्न सिक्दैन, तबसम्म समृद्धिको सपना अधुरै रहन्छ। त्यसैले नागपञ्चमीको वास्तविक सन्देश यही हो—प्रकृतिसँग प्रेम गरौँ, प्रत्येक जीवको अस्तित्वको सम्मान गरौँ र सहअस्तित्वको मार्गमा अघि बढौँ। यही संस्कृति, यही चेतना र यही जीवनदर्शनले मानव सभ्यतालाई दिगो भविष्यतर्फ डोर्याउनेछ।
-1722997358.jpg)
-1722997358.jpg)
