साउनको झरी झरिरहँदा प्रकृतिले आफ्नै लयमा एउटा पुरानो गीत गाउँछ । बादलका परेलीबाट झरेका पानीका थोपाहरूले धरतीलाई चुम्छन्, खेतका गराहरूमा हरियालीका सपनाहरू लहलहाउन थाल्छन्, अनि नेपाली घर आँगनमा फैलिन्छ एउटा परिचित सुगन्ध, खीरको सुगन्ध । यो केवल पाकिरहेको परिकारको बास्ना होइन; यो स्मृतिको सुगन्ध हो, संस्कृतिको सुगन्ध हो र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनदर्शनको सुगन्ध हो ।
नेपाली समाजमा प्रचलित उक्ति, "असार पन्ध्र दही चिउरा, साउन पन्ध्र खीर" हाम्रो कृषि सभ्यताको संक्षिप्त महाकाव्य हो । असारभर किसानले हिलोमा श्रम रोप्छ, पसिनाले खेत सिञ्चन्छ र सुनौलो भविष्यको सपना देख्छ । रोपाइँको चटारो सकिएपछि खेतमा हरिया बेर्नाहरू मुस्कुराउन थाल्छन् । त्यसपछि साउनसँगै घर घरमा श्रमको सम्मान, आशाको उज्यालो र खीरको मिठास भित्रिन्छ ।
खीर नेपाली जीवनको एउटा साधारण परिकारजस्तो देखिए पनि यसको सांस्कृतिक अर्थ असाधारण छ । जन्मोत्सवदेखि व्रतबन्धसम्म, पूजाआजादेखि पर्वसम्म, प्रसाददेखि पारिवारिक उत्सवसम्म यसको उपस्थिति अनिवार्यजस्तै रहँदै आएको छ । दूधको श्वेतता, चामलको सरलता र चिनीको मिठासले बनेको खीरले नेपाली समाजकै चरित्र चित्रण गर्छ, निष्कपट, सहनशील, आत्मीय र साझा संस्कृतिमा विश्वास गर्ने ।
साउन महिना भगवान शिवको आराधनाको महिना पनि हो । शिवभक्तहरू व्रत, पूजा, जप र ध्यानमा तल्लीन हुन्छन् । माछा, मासु र मदिराको त्याग गरी सात्त्विक जीवनशैली अपनाइन्छ । यस क्रममा दूध तथा दूधजन्य परिकारको विशेष महत्त्व रहन्छ । खीर केवल भोजनका रूपमा होइन, शुद्धता, संयम र आध्यात्मिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । शिवको आराधनामा समर्पित यो महिना आत्मसंयम र आत्मशुद्धिको साधना हो भने खीर त्यस साधनाको मधुर प्रसाद हो ।
हाम्रा पुर्खाहरूले परम्परा केवल विश्वासका आधारमा निर्माण गरेका थिएनन् । तिनमा जीवनको गहिरो अनुभव र व्यवहारिक ज्ञान पनि समेटिएको थियो । वर्षायाममा संक्रमणजन्य रोगहरूको जोखिम बढ्ने भएकाले शरीरलाई पर्याप्त पोषण र रोगप्रतिरोधात्मक शक्ति आवश्यक पर्छ । दूध, घिउ, सुकमेल, काजु, किसमिस तथा अन्य पौष्टिक सामग्रीले युक्त खीरले शरीरलाई ऊर्जा र पोषण प्रदान गर्छ । यसरी धार्मिक आस्था र स्वास्थ्य चेतना एउटै परम्परामा सुन्दर ढङ्गले गाँसिएका देखिन्छन् ।
तर खीरको वास्तविक महत्त्व यसको स्वादमा मात्र सीमित छैन । यसको सार त्यो क्षणमा छ, जब परिवारका सबै सदस्य एउटै थाल वरिपरि बसेर मिठास बाँड्छन् । त्यो आत्मीयतामा छ, जब छिमेकीको घरमा खीरको कटोरा पुग्छ । त्यो सम्बन्धमा छ, जहाँ मिठास केवल जिब्रोमा होइन, हृदयमा पनि घुल्छ । खीरले परिवारलाई जोड्छ, समाजलाई नजिक ल्याउँछ र संस्कृतिलाई जीवन्त राख्छ ।
आजको यान्त्रिक र व्यस्त जीवनमा धेरै परम्पराहरू ओझेलमा पर्दै गएका छन् । आधुनिकताको चमकले कतिपय सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई धमिल्याइरहेको छ । तर साउनको खीरले अझै पनि हामीलाई आफ्ना जरातिर फर्किन सम्झाइरहेको छ । यसले बताइरहेको छ कि सभ्यता केवल विशाल स्मारक वा इतिहासका पानामा सीमित हुँदैन । त्यो त घरको भान्साबाट उठ्ने सुगन्धमा, आमाको हातको स्वादमा, किसानको पसिनामा र समाजको सामूहिक स्मृतिमा पनि जीवित रहन्छ ।
साउन पन्ध्रको खीर नेपाली जीवनको एउटा जीवित सांस्कृतिक दस्तावेज हो । यसमा किसानको श्रम छ, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता छ, शिवभक्तिको पवित्रता छ, स्वास्थ्यप्रतिको सचेतना छ र सामाजिक सद्भावको उज्यालो सन्देश छ । उम्लिरहेको खीरको भाँडोमा केवल दूध र चामल मात्र पाकिरहेका हुँदैनन् । त्यहाँ इतिहासका सम्झना, संस्कृतिका कथा र नेपालीपनका सुगन्धहरू पनि सँगसँगै उम्लिरहेका हुन्छन् ।
त्यसैले साउनको खीर केवल मिठो परिकार होइन । यो स्वादमा बाँचेको संस्कृति हो, सुगन्धमा बाँचेको सभ्यता हो र पुस्तौँलाई जोडिराख्ने नेपाली आत्माको मधुर उत्सव हो । एउटा साधारण परिकारभित्र यति धेरै इतिहास, दर्शन, स्वास्थ्य चेतना र सामाजिक सद्भाव अटाउन सक्छ भन्ने कुरा साउन पन्ध्रको खीरले आज पनि जीवन्त रूपमा प्रमाणित गरिरहेको छ ।
-1784396188.jpg)
