पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता हि परमं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः ॥
पूर्वीय शास्त्रीय परम्परामा पाइने यस प्रसिद्ध वचनले पितृत्वको गरिमालाई अत्यन्त उच्च स्थान दिएको छ । पिता केवल सन्तानका जन्मदाता मात्र होइनन्; उनी संस्कार, संरक्षण, अनुशासन, त्याग र जीवनदर्शनका आधार पनि हुन् ।
नेपाली समाज चाडपर्व, संस्कृति र संस्कारको एउटा सुन्दर बगैँचा हो, जहाँ हरेक तिथि र परम्परासँग मानवीय संवेदना तथा प्रकृतिप्रतिको सम्मान गाँसिएको पाइन्छ । यही सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा भदौ महिनाको कृष्णपक्षको औँसीका दिन मनाइने कुशे औँसी हाम्रो समाजको एक विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो ।
एकातिर पवित्र कुशप्रतिको श्रद्धा र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, अर्कोतिर जीवित बुबाप्रतिको सम्मान तथा दिवंगत पितृप्रतिको श्रद्धा - यी विविध भावनालाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने भएकाले कुशे औँसी हाम्रो सांस्कृतिक जीवनको अर्थपूर्ण पर्व बनेको छ ।
धार्मिक पृष्ठभूमि र प्रकृतिप्रतिको सम्मान
पूर्वीय दर्शन तथा सनातन धार्मिक परम्परामा कुशलाई अत्यन्त पवित्र वनस्पतिका रूपमा लिइन्छ । धार्मिक अनुष्ठान, पूजा, श्राद्ध तथा तर्पणजस्ता कर्ममा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ । धार्मिक मान्यताअनुसार कुशलाई पवित्रता र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ ।
कुशे औँसीका दिन विधिपूर्वक कुश संकलन गरी वर्षभरिका धार्मिक तथा पितृकार्यमा प्रयोग गर्ने परम्परा छ । कुशको प्रयोगले हाम्रा पुर्खाहरूले प्रकृतिमा उपलब्ध वनस्पति र धार्मिक संस्कारबीच स्थापित गरेको गहिरो सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ ।
यस अर्थमा कुशे औँसी केवल धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, संरक्षण र सहअस्तित्वको चेतना अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अवसर पनि हो । प्रकृतिमा रहेका हरेक जीव तथा वनस्पतिको आफ्नै महत्त्व हुन्छ भन्ने पूर्वीय दृष्टिकोणलाई यस पर्वले स्मरण गराउँछ ।
‘पितृ देवो भवः’ - मानवीय संवेदनाको शिखर
कुशे औँसीको सबैभन्दा भावनात्मक पक्ष हो - बुबाको मुख हेर्ने दिन । पूर्वीय संस्कारले ‘मातृदेवो भवः, पितृदेवो भवः’ भन्दै आमाबुबालाई उच्च सम्मान दिएको छ । सन्तानको जीवन निर्माणका लागि आफ्नो श्रम, समय, सुख र इच्छासमेत त्याग्ने बुबाप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा यस दिनको विशेष महत्त्व छ ।
सन्तानले बुबालाई मनपर्ने मिठाई, फलफूल, परिकार तथा वस्त्र उपहार दिने, गोडा ढोग्ने र आशीर्वाद लिने परम्परा छ । तर यस पर्वको वास्तविक सौन्दर्य महँगा उपहारमा होइन, सम्बन्धभित्रको आत्मीयता र सम्मानमा निहित छ ।
समय बदलिएको छ । संयुक्त परिवारको संरचना कमजोर हुँदै गएको छ । रोजगारी, अध्ययन र अवसरको खोजीमा सन्तानहरू घरबाट टाढा पुगेका छन् । यस्तो अवस्थामा कुशे औँसीले दूरी घटाउने र सम्बन्धलाई पुनः आत्मीय बनाउने सेतुको काम गर्न सक्छ । एक फोन, एउटा भेट, केही आत्मीय शब्द वा सम्मानपूर्वक समातिएको बुबाको हात पनि यस दिनको सबैभन्दा मूल्यवान् उपहार बन्न सक्छ ।
दिवंगत पितृप्रतिको श्रद्धा र गोकर्णको परम्परा
कुशे औँसीले जीवित बुबाको सम्मानसँगै दिवंगत पितृप्रतिको श्रद्धालाई पनि समेट्छ । जसका बुबा यस संसारमा हुनुहुन्न, उनीहरूले आफ्ना पितृको सम्झनामा श्राद्ध, तर्पण तथा अन्य धार्मिक कर्म गर्ने परम्परा छ ।
विशेषगरी काठमाडौँको गोकर्णेश्वर क्षेत्रमा कुशे औँसीका अवसरमा पितृस्मरण, श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने धार्मिक परम्परा लामो समयदेखि प्रचलित छ । धार्मिक जनविश्वासअनुसार गोकर्णमा गरिने पितृकार्यबाट दिवंगत आत्माले शान्ति तथा मोक्ष प्राप्त गर्ने र पितृहरूको आशीर्वाद सन्तानलाई प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ ।
आस्था र विश्वासमा आधारित यस्ता परम्पराले मानिसलाई आफ्ना पुर्खा र आफ्नो अस्तित्वको स्रोत सम्झन प्रेरित गर्छन् । हामी आज जहाँ छौँ, त्यसको पछाडि हाम्रा अघिल्ला पुस्ताको श्रम, त्याग र योगदान रहेको तथ्यलाई सम्झनु पनि पितृसम्मानकै एउटा रूप हो ।
साहित्यमा पितृत्वको संवेदना
साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा कुशे औँसी पितृत्वको मौन महाकाव्य हो । बुबाका श्रमले खस्रा बनेका हात, सन्तानको भविष्य सोच्दासोच्दै निधारमा कोरिएका चाउरीका धर्सा र आफ्ना रहरलाई थाती राखेर सन्तानका सपनालाई प्राथमिकता दिएका क्षणहरू आफैँमा जीवनका गहिरा कथा हुन् ।
पिताको प्रेम प्रायः आमाको जस्तो अभिव्यक्तिपूर्ण नहुन सक्छ; तर त्यो धेरैपटक मौन, गम्भीर र जिम्मेवारीले भरिएको हुन्छ । सन्तान बिरामी पर्दा रातभर नसुती बस्ने, पढाइका लागि खर्च जुटाउन दुःख गर्ने, असफलतामा ढाडस दिने र सफलतामा आफूभन्दा बढी खुसी हुने बुबाको चरित्रमा त्याग र ममताको अद्भुत संयोजन भेटिन्छ ।
त्यसैले कुशे औँसी साहित्यका लागि पनि संवेदनाको समृद्ध स्रोत हो । यसले लेखकलाई पितृत्व, त्याग, कृतज्ञता, स्मृति, विछोड र पारिवारिक सम्बन्धका अनेक आयाममा सोच्न प्रेरित गर्छ । तडकभडकभन्दा भावनाको गहिराइलाई महत्त्व दिने भएकाले यो पर्व साहित्यको मूल मर्मसँग पनि नजिक देखिन्छ ।
आधुनिकताबीच परम्पराको सान्दर्भिकता
आजको प्रविधियुक्त जीवनमा मानिसको संसार निकै फराकिलो भएको छ, तर कहिलेकाहीँ आफ्नै घर र आफ्ना सम्बन्धहरू भने टाढिँदै गएका छन् । सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ सम्बन्ध जोडिए पनि घरभित्रै रहेका आमाबुबासँग केही क्षण आत्मीय संवाद गर्न समय नहुने अवस्था देखिन थालेको छ ।
यस्तो समयमा कुशे औँसीको सान्दर्भिकता अझ बढेको छ । यसले हामीलाई सम्झाउँछ - प्रगति भनेको केवल आधुनिक प्रविधि र आर्थिक सम्पन्नता होइन; आफ्ना सम्बन्ध, संस्कार र मानवीय संवेदना जोगाउनु पनि प्रगति हो ।
पर्व मनाउनुको अर्थ केवल परम्परा दोहोर्याउनु होइन, त्यसको मर्म बुझ्नु पनि हो । बुबालाई उपहार दिनुभन्दा पहिले उहाँका त्याग बुझ्नु, गोडा ढोग्नुभन्दा पहिले उहाँको दुःख महसुस गर्नु र आशीर्वाद लिनुभन्दा पहिले उहाँलाई सम्मानपूर्वक केही समय दिन सक्नु नै यस पर्वको वास्तविक सार्थकता हो ।
निष्कर्ष
कुशे औँसी एउटा तिथि मात्र होइन; यो प्रकृति, पितृत्व, पितृस्मरण र मानवीय कृतज्ञताको अनुपम संगम हो । पवित्र कुशसँग जोडिएको प्रकृतिप्रतिको सम्मानदेखि बुबाप्रतिको श्रद्धा र दिवंगत पितृको स्मरणसम्म यस पर्वले पूर्वीय जीवनदर्शनका विविध पक्षलाई समेटेको छ ।
आजको तीव्र गतिमा बदलिँदो समाजमा यस्ता पर्वको महत्त्व झनै बढेको छ । किनकि संस्कार केवल पुस्तान्तरण हुने परम्परा होइन, सम्बन्धलाई जीवित राख्ने आधार पनि हो । कुशे औँसीले हामीलाई यही सन्देश दिन्छ - प्रकृतिलाई सम्मान गरौँ, पुर्खालाई सम्झौँ, बुबाको त्याग बुझौँ र आफ्ना सम्बन्धलाई आत्मीयताले जोगाऔँ ।
यही अर्थमा कुशे औँसी प्रकृति, पितृत्व र पूर्वीय दर्शनको त्रिवेणी बनेर नेपाली सांस्कृतिक जीवनमा आफ्नो विशिष्ट महत्त्व बोकेर उभिएको छ ।
