श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको पवित्र तिथि । क्यालेन्डरमा केरिएको वि.सं. २०८३/०५/१२ (सन् २०२६ अगस्ट २८) को यो शुक्रबारको बिहानीले केवल एउटा नयाँ दिनको सुरुवात मात्र गरेको छैन, बरु नेपाली मनहरूमा उत्सवको रैथाने रङ पनि थपिदिएको छ । झरीका थोपाहरूले धर्तीको तिर्खा मेटाइरहँदा र खेतका आलीहरू हरियालीले मुस्कुराइरहँदा आजको यो पावन तिथिले हाम्रो दैलोमा एउटा आध्यात्मिक र भावनात्मक सन्देश लिएर आएको छ ।
यो दिन केवल पात्रोको एउटा पाना मात्र होइन, यो त नेपाली समाजलाई युगौँदेखि जोड्दै आएको जनै पूर्णिमा, रक्षा बन्धन र गुँपुन्हीको त्रिवेणी हो । संस्कृति संवर्द्धनका हिसाबले यस पर्वका तीनवटा सुन्दर आयाम छन्, जसले हाम्रो सामाजिक सुगन्धलाई विश्वसामु चिनाउँछन् ।
आध्यात्मिक रूपान्तरण र जनै पूर्णिमा
वैदिक परम्परामा जनै (यज्ञोपवीत) केवल धागोको एउटा गुच्छा मात्र होइन, यो ज्ञान, कर्म र उपासनाको त्रिसूत्र हो । वर्षभरिका गल्ती र कमजोरीहरूलाई पखाल्न यस दिन नदी, ताल वा पवित्र कुण्डमा गरिने स्नानले मानिसलाई आध्यात्मिक रूपमा ब्युँझाउँछ । ऋषि तर्पणीको यो विधिले हाम्रा पुर्खा र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञतालाई जनाउँछ । जब तागाधारीहरूले पुरानो जनै त्यागेर नयाँ जनै धारण गर्छन्, त्यो समाजमा सदाचार र पवित्रताका साथ जिउने एउटा नवसंकल्प पनि हो ।
रक्षा बन्धन : नाडीमा बाँधिएको मानवीय विश्वास
यसै दिन पुरोहित वा गुरुको हातबाट दाहिने नाडीमा बाँधिने रक्षासूत्र (डोरो) ले मानिसलाई अहङ्कार र भयबाट मुक्त गराउने विश्वास बोकेको छ । पौराणिक राजा बलिलाई बाँधिएको रक्षासूत्रको स्मरण गर्दै जब मन्त्रोच्चारण गरिन्छ, तब लाग्छ—समयले मानिसको नाडी छामेर उसलाई सत्यको बाटोमा हिँड्ने ऊर्जा दिइरहेको छ ।
अर्कोतर्फ, आधुनिक युगमा रक्षा बन्धनको स्वरूप अझ आत्मीय बनेको छ । दिदीबहिनीले दाजुभाइको नाडीमा बाँध्ने रङ्गीचङ्गी ‘राखी’ केवल एउटा महँगो बजारु वस्तु होइन, त्यो त बाल्यकालका स्मृतिहरू, अमूल्य स्नेह र एकअर्काप्रतिको सुरक्षाको निःस्वार्थ प्रतिज्ञा हो । भौगोलिक दूरीले टाढा रहेका मनहरूलाई पनि यो एउटा सानो धागोले एकआपसमा बाँधिदिन्छ ।
सांस्कृतिक विविधता : क्वाँटी, भ्यागुता पूजा र गुँपुन्ही
नेपाली संस्कृतिको सुन्दरता यसको विविधता र समावेशी चरित्रमा छ । नेवार समुदायले ‘गुँपुन्ही’ का रूपमा मनाउने यस पर्वको छुट्टै मौलिक सुगन्ध छ । वर्षायामको कठोर श्रमपछि शरीरलाई पुनर्जीवन दिन नौ थरीका गेडागुडी मिसाएर बनाइएको ‘क्वाँटी’ खाने परम्परा आफैँमा वैज्ञानिक र स्वास्थ्यवर्द्धक छ ।
त्यति मात्र कहाँ हो र ? प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध कति गहिरो छ भन्ने कुरा यस दिन खेतमा गएर भ्यागुताको पूजा गर्ने र अन्न खुवाउने परम्पराले प्रस्ट पार्छ । जसले बालीनालीलाई किराफट्याङ्ग्राबाट जोगाउँछ, उसैलाई आदर गर्ने यो दर्शन संसारका विरलै संस्कृतिमा भेटिन्छ ।
गोसाइँकुण्ड, पाँचपोखरी र जनकपुरको गङ्गासागरजस्ता पवित्र तीर्थस्थलमा लाग्ने मेलाले नेपालीहरूको अदम्य आस्था र प्रकृतिको सामीप्यतालाई एकैसाथ झल्काउँछन् ।
बजारको छाया र मौलिकताको रक्षा
एउटा साहित्यकारको आँखाबाट हेर्दा आज हाम्रा रैथाने चाडपर्वमा आधुनिक उपभोक्तावाद र तडकभडकको ठूलो छाया पर्न थालेको देखिन्छ । राखीको मूल्य वा उपहारको चमकमा सम्बन्धको गहिराइ नापिनु हुँदैन । चाडपर्वहरू सामाजिक सञ्जालमा ‘फोटो पोस्ट’ गर्ने माध्यम मात्र बन्नु हुँदैन । आजको आवश्यकता देखावटीपनलाई त्यागेर चाडपर्वभित्र लुकेको आत्मीयता, भ्रातृत्व र सांस्कृतिक मर्मलाई जीवित राख्नु हो ।
आजको आधुनिक र यान्त्रिक युगमा, जहाँ सम्बन्धहरू सामाजिक सञ्जालका ‘लाइक’ र ‘कमेन्ट’ मा खुम्चिँदै गएका छन्, रक्षा बन्धन र जनै पूर्णिमाजस्ता पर्वहरूले हामीलाई भुइँमा ओराल्छन् । यसले हामीलाई सिकाउँछ, सम्बन्धहरू डिजिटल होइन, भावनात्मक हुनुपर्छ । नाडीमा बाँधिएको यो आस्थाको डोरो र मनमा पलाएको सद्भावको त्यान्द्रो कहिल्यै नचुँडियोस् । सम्पूर्ण आमाबुबा, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा यस पावन पर्वको हार्दिक साहित्यिक शुभकामना !
