आषाढको आकाशमा वर्षाका पहिलो बादलहरू गाढा हुँदै जान्छन् । धर्तीले वर्षाको पहिलो स्पर्शलाई हर्षपूर्वक अँगाल्छे । खेतहरू रोपाइँको प्रतीक्षामा हरिया सपनाले भरिन थाल्छन्, नदीहरू आफ्नो पुरानो लय फर्काउन आतुर देखिन्छन्, र सम्पूर्ण प्रकृति मौन साधनामा निमग्न भएझैँ लाग्छ । यस्तै बेला हिन्दू सभ्यताले एउटा अद्भुत सांस्कृतिक रूपक रच्यो - भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा शयन गर्नुहुन्छ । यही पावन क्षणलाई देवशयनी अथवा हरिशयनी आषाढी एकादशीका रूपमा स्मरण गरिन्छ ।
हिन्दू दर्शनका मिथकहरू केवल कथाहरू होइनन्; ती मानव सभ्यताले समय, प्रकृति र जीवनका अनुभवलाई प्रतीकमा रूपान्तरण गरेका सांस्कृतिक दस्तावेज हुन् । त्यसैले भगवान् विष्णुको शयनलाई केवल धार्मिक विश्वासका रूपमा बुझ्नु यसको गहिराइलाई सीमित गर्नु हो । योगनिद्रा आलस्यको अवस्था होइन; यो आत्मचिन्तन, ऊर्जा सञ्चय र सृष्टिको शाश्वत लयसँग एकाकार हुने दिव्य अवस्था हो ।
हरिशयनी एकादशीसँगै चातुर्मास आरम्भ हुन्छ । वर्षाका चार महिनालाई हाम्रो सभ्यताले केवल मौसम परिवर्तनका रूपमा हेरेन; यसलाई आत्मसंयम, साधना र आत्मावलोकनको कालका रूपमा स्थापित गर्यो । विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेशजस्ता शुभकार्य केही समयका लागि स्थगित गरिनु बाह्य नियम मात्र होइन; मानिसलाई आफ्नै अन्तरात्मासँग संवाद गर्ने अवसर प्रदान गर्ने सांस्कृतिक बुद्धिमत्ता पनि हो । जीवनमा निरन्तर उत्सवभन्दा कहिलेकाहीँ मौनता बढी आवश्यक हुन्छ भन्ने सत्य यही परम्पराले सिकाउँछ ।
हरिशयनी एकादशीसँग जोडिएको अर्को सुन्दर परम्परा हो - तुलसी रोपण । वर्षाले भिजेको माटोमा तुलसीको बिरुवा रोप्नु केवल धार्मिक संस्कार होइन; यो प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र जीवनप्रतिको श्रद्धाको अभिव्यक्ति हो । हिन्दू परम्परामा तुलसीलाई भगवान् विष्णुको परमप्रिय मानिन्छ । त्यसैले तुलसी रोप्नु भनेको एउटा बिरुवा मात्र रोप्नु होइन; घर-आँगनमा शुद्धता, आरोग्यता, हरियाली र आशाको बीउ रोप्नु पनि हो ।
चातुर्मासभरि त्यो बिरुवा वर्षाको जल, सूर्यको किरण र समयको स्पर्शसँगै मौन रूपमा हुर्कन्छ । कार्तिक शुक्ल हरिप्रबोधिनी एकादशीमा तुलसी विवाह सम्पन्न हुँदा त्यो बिरुवा केवल वनस्पति रहँदैन; संस्कृति, आस्था र प्रकृतिको जीवित प्रतीकमा रूपान्तरित हुन्छ । यसरी हरिशयनीदेखि हरिप्रबोधिनीसम्मको यात्रा भगवान् विष्णुको योगनिद्राको कथा मात्र होइन, प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने सभ्यताको अनुपम दृष्टान्त पनि हो ।
आजको मानिस अभूतपूर्व गतिमा दौडिरहेको छ । प्रविधि उन्नत भएको छ, तर मन अशान्त छ । सूचना बढेको छ, तर आत्मज्ञान घटेको छ । सुविधा विस्तार भएको छ, तर सन्तोष खुम्चिएको छ । यस्तो समयमा हरिशयनी एकादशीले हामीलाई एउटा मौन प्रश्न सोध्छ - के हामीले कहिल्यै आफ्नै अन्तरात्माको आवाज सुन्न समय निकाल्यौँ ?
योगनिद्राको शिक्षा यही हो - कहिलेकाहीँ रोकिनु हार होइन; नयाँ यात्राको तयारी हो । बीउ माटोभित्र मौन रहँदा नष्ट हुँदैन, बरु विशाल वृक्ष बन्ने सम्भावना सँगालिरहेको हुन्छ । त्यसैगरी मौनता, संयम र आत्मचिन्तनले नै मानिसलाई परिपक्व बनाउँछ ।
आज पृथ्वी वातावरणीय सङ्कट, जलवायु परिवर्तन र अन्धाधुन्ध उपभोगको दबाब झेलिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा तुलसी रोपणको परम्पराले नयाँ अर्थ ग्रहण गरेको छ । यसले हामीलाई प्रकृतिलाई उपयोगको वस्तु होइन, जीवनको सहयात्रीका रूपमा हेर्न सिकाउँछ । धर्मले शताब्दीअघि दिएको यो सन्देशलाई आज विज्ञानले पनि पुष्टि गरिरहेको छ - प्रकृति सुरक्षित रहे मात्र मानव सभ्यता सुरक्षित रहन्छ ।
हरिशयनी एकादशीको वास्तविक उद्देश्य भगवान् निदाउनुभएको सम्झनु मात्र होइन; हाम्रो लोभ, अहङ्कार र असंयमलाई निदाएर विवेक, करुणा र उत्तरदायित्वलाई जागृत गर्नु हो । यदि यो पर्वले हाम्रो जीवनमा यति मात्र परिवर्तन ल्याउन सक्यो भने यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक सार्थकता स्वतः स्थापित हुनेछ ।
आषाढको वर्षासँगै आउने यो पावन एकादशीले हामीलाई एउटा अनन्त सत्य सम्झाइरहन्छ - मौनताभित्र परिवर्तनको शक्ति हुन्छ, विश्रामभित्र सृजनाको सम्भावना हुन्छ र योगनिद्राभित्र भविष्यको जागरण सुरक्षित हुन्छ । त्यसैले योगनिद्रा कुनै धार्मिक प्रसङ्ग मात्र होइन; यो आत्मपरिष्कार, प्रकृतिप्रेम, सांस्कृतिक चेतना र मानवीय सभ्यताको निरन्तर यात्राको उज्यालो प्रतीक हो ।
-1784396188.jpg)
