नेपालको सांस्कृतिक जीवन केवल परम्पराको निरन्तरता मात्र होइन, भावनाहरूको पुनर्जन्म पनि हो । ऋतु फेरिँदा यहाँका चाडपर्वहरूले मानिसको मन, समाज र सभ्यतालाई नयाँ अर्थ दिन्छन् । ती पर्वहरूमध्ये जीवनलाई रङ्ग, उल्लास र आत्मीयताको स्पर्श दिने अद्वितीय उत्सव हो — Holi, अर्थात् फागु पूर्णिमा ।
होलीलाई केवल रङ्गहरूको खेल भनेर बुझ्नु यसको गहिराइलाई सीमित गर्नु हो । यो बाहिरी रंगीन दृश्यभन्दा धेरै गहिरो, मानव चेतनाको उत्सव हो । यहाँ छ्यापिने रङ्गभन्दा अघि पखालिनुपर्ने कुरा मनका धुलाहरू हुन् । यही कारणले हिन्दू दार्शनिक परम्परामा होली सत्यको विजय र अहंकारको पतनको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ ।
सत्यको अग्निपरीक्षा : प्रह्लाद र होलिकाको कथा
पौराणिक आख्यान अनुसार असुरराज हिरण्यकश्यपु शक्ति र अहंकारका प्रतीक थिए । उनका पुत्र प्रह्लाद अटल विश्वास र भक्ति। भगवान **विष्णु**प्रतिको श्रद्धाले प्रह्लादलाई मृत्युका अनेक प्रयासबाट जोगायो। अग्निमा नजल्ने वरदान पाएकी होलिका स्वयं दहन भइन्, तर विश्वास बाँच्यो ।
यो कथा केवल धार्मिक आख्यान होइन; यो मानव सभ्यताले आत्मसात् गरेको दार्शनिक सत्य हो — शक्ति अस्थायी हुन्छ, विश्वास अमर हुन्छ। अन्यायको चर्को स्वरभन्दा मौन सत्यको शक्ति दीर्घकालीन हुन्छ।
वसन्त : प्रकृतिको मुस्कान, मनको पुनर्जागरण
होलीको आगमनसँगै वसन्त ऋतुले नयाँ जीवनको घोषणा गर्छ। कोपिला फुट्छन्, फूल फुल्छन्, हावा मधुर बन्छ। थाकेको पृथ्वी मुस्कुराउँछ। वसन्त केवल मौसम परिवर्तन होइन; यो पुनः सुरु गर्ने अवसरको संकेत हो।
त्यसैले होली बाहिरी उत्सव मात्र होइन — भित्री पुनर्जागरणको निमन्त्रणा हो। मनभित्र थुप्रिएका निराशा, पीडा र तिक्ततामाथि नयाँ विश्वासको रङ्ग लगाउने समय हो।
होलिका दहन : आगोको सांस्कृतिक सन्देश
होलीको अघिल्लो रात गरिने होलिका दहन अत्यन्त प्रतीकात्मक अभ्यास हो। त्यो आगो काठ मात्र जलाउँदैन; त्यो मनभित्रका ईर्ष्या, द्वेष, घृणा र अहंकार जलाउने सांस्कृतिक संकल्प हो। आगोको ज्वालासँगै मानिसले आफ्ना कमजोरीहरू त्याग्ने प्रण गर्छ।
भोलिपल्ट छ्यापिने रङ्गहरू नयाँ सम्बन्धहरूको घोषणा हुन्। त्यो क्षणमा जात, वर्ग, उमेर र सामाजिक हैसियतका सीमारेखाहरू धमिला हुन्छन्। मानिस पहिचानभन्दा माथि उठेर मानवताको साझा रङ्ग स्वीकार गर्छ।
नेपालको ऐतिहासिक होली : चीर गाड्ने परम्परा
नेपालमा होलीको आफ्नै ऐतिहासिक स्वरूप छ। विशेषतः काठमाडौंको वसन्तपुर दरबार अगाडि चीर गाड्ने परम्पराले यस पर्वलाई धार्मिक मात्र होइन, ऐतिहासिक र सामुदायिक उत्सवका रूपमा स्थापित गरेको छ। चीर ढालेर दहन गरिने क्षणले समयको एउटा चक्र पूरा भएको संकेत दिन्छ — पुरानो समाप्त, नयाँ आरम्भ।
यो परम्पराले देखाउँछ कि होली केवल व्यक्तिगत आनन्दको विषय होइन; यो सामूहिक स्मृति र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो।
आधुनिक समयको चुनौती : उत्सव कि उच्छृङ्खलता ?
आजको डिजिटल युगमा मानिस प्रविधिसँग नजिक र मानिससँग टाढा हुँदै गएको छ। यस्तै समयमा होलीले पुनः स्पर्श, संवाद र आत्मीयताको महत्त्व सम्झाउँछ। रिस र दूरीलाई रङ्गले ढाकेर अङ्गालो हाल्ने संस्कारले समाजलाई पुनः जोड्ने काम गर्छ।
तर बदलिँदो समयसँगै यसको आत्मा जोगाउने चुनौती पनि बढेको छ। उत्सवको नाममा जबर्जस्ती र असभ्यता, पानी र रासायनिक रङ्गको अति प्रयोग, तथा अरूको असहमतिको बेवास्ताले होलीको मौलिक सन्देश कमजोर पार्छ। वास्तविक होली त्यही हो, जहाँ सम्मान, सहिष्णुता र खुशी समान रूपमा बाँडिन्छ।
निष्कर्ष : जीवनलाई फेरि रङ्ग्याउने साहस
अन्ततः होली रङ्गहरूको पर्वभन्दा बढी जीवनको दर्शन हो। यसले सिकाउँछ —
जीवनको सौन्दर्य विविधतामा छ।
सम्बन्धको शक्ति क्षमामा छ।
र खुशीको वास्तविक रङ्ग मनको स्वच्छतामा लुकेको हुन्छ।
जब मानिसले मनका अँध्याराहरू जलाएर विश्वासका रङ्गहरू स्वीकार गर्छ, तब मात्र होली पूर्ण हुन्छ। प्रत्येक फागु पूर्णिमामा खेलिने रङ्ग शरीरमा लागेर मेटिने मात्र होइन; त्यो मानवताको साझा स्मृति हो, जसले हामीलाई हरेक वर्ष सम्झाउँछ — जीवनलाई फेरि रङ्ग्याउन कहिल्यै ढिलो हुँदैन।
सप्तरंगी होली २०८२ को पावन अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइहरूमा परस्पर मैत्री, सद्भाव र एकताको अभिवृद्धि होस् भन्ने हार्दिक मंगलमय शुभकामना ।
-1771349887.jpg)
-1771349887.jpg)
