मानव सभ्यताको आध्यात्मिक इतिहासमा केही यस्ता क्षणहरू छन्, जहाँ समय केवल कालगणना मात्र रहँदैन, चेतनाको उत्सवमा रूपान्तरित हुन्छ । हिन्दू धर्मपरम्परामा मनाइने महाशिवरात्रि त्यस्तै एक अद्वितीय आध्यात्मिक पर्व हो - जहाँ रात्रि अन्धकारको प्रतीक नभई आत्मप्रकाशको द्वार बन्छ, मौन साधनाको भाषा बन्छ, र मानव चेतना शिवत्वतर्फ उन्मुख हुन्छ ।
फागुन महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशीका दिन मनाइने यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानको निरन्तरता मात्र होइन; यो सृष्टि, संहार र पुनर्जन्मको दार्शनिक रहस्यसँग गाँसिएको आध्यात्मिक अवसर हो । पुराणहरूमा वर्णित विश्वासअनुसार यही मध्यरात्रिमा ब्रह्माबाट रुद्रस्वरूप भगवान शिव को अवतरण भएको थियो । यही दिन शिव र पार्वती को दिव्य विवाह सम्पन्न भएको मानिन्छ, जसले शक्ति र चेतनाको मिलनलाई प्रतीकात्मक रूपमा उद्घाटित गर्छ ।
शिव : विनाश होइन, रूपान्तरणको दर्शन
शिवलाई प्रायः संहारका देवता भनिन्छ, तर शिवको संहार विनाशका लागि होइन - नवसृष्टिको पूर्वतयारी हो । शिव ताण्डव सृष्टिको अन्त्य होइन, परिवर्तनको घोषणा हो । जब अहंकार, अज्ञान र अन्याय चरम सीमामा पुग्छ, तब शिवत्व जागृत हुन्छ ।
महाशिवरात्रिको रात्रि वास्तवमा मानवभित्रको अन्धकारसँग संवाद गर्ने समय हो । ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्रको जपले बाहिरी देवताको पूजा मात्र गर्दैन; यसले अन्तर्मनमा लुकेको शिवतत्त्वलाई जागृत गराउने विश्वास गरिन्छ । यही कारणले यस दिन उपवास, मौनता र ध्यानलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।
व्रत, जागरण र पूजा : प्रतीकको गहिरो अर्थ
महाशिवरात्रिको पूजा विधि बाह्य कर्मकाण्ड मात्र नभई गहिरा आध्यात्मिक संकेतहरूले भरिएको छ ।
निर्जल व्रत - इन्द्रिय संयम र आत्मनियन्त्रणको अभ्यास
रात्रि जागरण - अज्ञानको निद्राबाट चेतनाको जागरण
चार प्रहर पूजा - जीवनका चार अवस्थाको प्रतीकात्मक साधना
शिवलिङ्गमा दूध अभिषेक - अहंकारलाई शुद्धताको धारामा विलीन गर्ने संकेत
भक्तजन विश्वास गर्छन् कि यस दिन श्रद्धापूर्वक व्रत र जप गरेमा सर्वसिद्धि प्राप्त भई यमलोकको भयबाट मुक्ति मिल्छ । तर यसको आध्यात्मिक अर्थ अझ गहिरो छ - मृत्युको भयबाट मुक्त चेतना नै मोक्ष हो ।
शिवरात्रि : पर्वहरूको राजा
धार्मिक परम्परामा महाशिवरात्रिलाई “पर्वहरूको राजा” भनिन्छ । कारण, यसले भोग र मोक्ष दुवैको समन्वय गर्छ । संसार त्याग्न होइन, संसारभित्रै आत्मज्ञान प्राप्त गर्न प्रेरित गर्नु यसको मूल सन्देश हो ।
नेपालका प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरू, विशेषतः पशुपतिनाथ मन्दिर, यस दिन अद्भुत आध्यात्मिक ऊर्जाले भरिन्छन् । साधु-सन्यासी, योगी, भक्तजन र साधारण श्रद्धालु - सबै एउटै भावनामा एकाकार हुन्छन् । धूप, दीप, मन्त्रध्वनि र घण्टानादले वातावरण शिवमय बन्छ ।
समाज र संस्कृतिमा शिवरात्रिको सन्देश
महाशिवरात्रि केवल धार्मिक पर्व होइन; यो सामाजिक चेतनाको पनि उत्सव हो । शिवको जीवन स्वयं सरलता, समता र सहिष्णुताको आदर्श हो - श्मशानवासी भएर पनि विश्वनाथ हुनु, विष पिएर पनि लोककल्याण गर्नु, भिन्नतालाई स्वीकार गर्नु - यी सबै आधुनिक समाजका लागि गहिरा सन्देश हुन् ।
आजको भौतिकवादी युगमा, जहाँ मानिस बाहिरी उपलब्धिमा व्यस्त छ, शिवरात्रिले आत्मसंवादको आवश्यकता सम्झाउँछ । यो पर्वले सिकाउँछ - सत्य शक्ति बाहिर होइन, भित्रको मौनमा बस्छ ।
निष्कर्ष : शिवत्वतर्फको यात्रा
महाशिवरात्रि अन्ततः कुनै देवताको जन्मदिन मात्र होइन; यो मानव चेतनाको पुनर्जन्मको प्रतीक हो । जब मानिस आफ्ना विकारहरूलाई त्यागेर आत्मजागरणको मार्गमा लाग्छ, तब प्रत्येक हृदय शिवालय बन्छ ।
यस पावन रात्रिमा दीप केवल मन्दिरमा मात्र बालिँदैन; चेतनाको अन्तरतममा पनि उज्यालो फैलिन्छ । र शायद यही महाशिवरात्रिको वास्तविक अर्थ हो -
अन्धकारभित्र लुकेको प्रकाशलाई चिन्नु,
आफ्नै आत्मामा शिवलाई भेट्नु ।
