नेपाली समाजमा साउन महिनाको आगमनसँगै एउटा छुट्टै आध्यात्मिक र प्राकृतिक रौनक छाउने गर्छ । वर्षाको रिमझिम, चारैतिर फैलिएको हरियाली र शिवालयहरूबाट गुञ्जने ‘बम बम भोले’ को ध्वनिले सम्पूर्ण वायुमण्डल नै शिवमय बनाउँछ । हिन्दू धर्म र संस्कृतिमा साउनलाई ‘धर्मकर्मको महिना’ का रूपमा लिइन्छ, जसमध्ये पनि ‘साउनको पहिलो सोमबार’ को स्थान सबैभन्दा उच्च र विशिष्ट छ । यस दिन नेपाल तथा भारतका करोडौँ श्रद्धालु, विशेषगरी महिलाहरू, भगवान् आशुतोषको आराधना र व्रतमा लीन हुने गर्छन् ।
धार्मिक पृष्ठभूमि र पौराणिक मान्यता
पौराणिक मान्यता अनुसार साउन महिना भगवान् शिवको सबैभन्दा प्रिय महिना हो । शिवपुराण तथा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरूका अनुसार सोमवारका अधिष्ठाता स्वयम् भगवान् शिव हुन् । त्यसैले यस दिन गरिने शिवोपासनालाई अत्यन्त फलदायी मानिन्छ ।
शास्त्रमा उल्लेख भएअनुसार देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न साउन महिनामै कठोर तपस्या तथा सोमबारको व्रत आरम्भ गर्नुभएको थियो । उहाँको भक्तिबाट प्रसन्न भई भगवान् शिवले मनोकामना पूरा गरिदिनुभएको विश्वास गरिन्छ । त्यसैले यस दिनको व्रतलाई अटल सौभाग्य, सुस्वास्थ्य र समृद्धि प्राप्तिको प्रभावकारी माध्यमका रूपमा मानिँदै आएको छ ।
प्रकृति, संस्कृति र पहिरनको त्रिवेणी
साउने सोमबार धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई प्रकृति र मानव संस्कृतिबीचको अनुपम सङ्गम पनि हो । यो महिना प्रकृतिले हरियो पछ्यौरी ओढेझैँ देखिन्छ र मानव समुदाय पनि त्यही रङमा रंगिन्छ ।
साउन लागेसँगै महिलाहरू हरियो, रातो र पहेँलो पहिरनमा सजिने परम्परा छ ।
- हरियो रङ : प्रेम, प्रकृति र समृद्धिको प्रतीक ।
- रातो रङ : सौभाग्य र शक्तिको प्रतीक ।
- पहेँलो रङ : पवित्रता र चेतनाको प्रतीक ।
हातमा मेहेन्दी लगाउने र हरियो चुरा लगाउने परम्पराले साउने संस्कृतिलाई थप जीवन्त बनाएको छ । हत्केलामा जति गाढा मेहेन्दीको रङ बस्यो, उति नै दाम्पत्य प्रेम प्रगाढ हुन्छ भन्ने जनविश्वास नेपाली समाजमा गहिरो रूपमा स्थापित छ ।
व्रत र पूजाको शास्त्रोक्त विधि
साउने सोमबारको व्रत सूर्योदयदेखि प्रारम्भ भई दिनको तेस्रो प्रहर (अन्दाजी दिउँसो ३ बजे) सम्म बस्ने शास्त्रीय नियम छ । यसको संक्षिप्त विधि यसप्रकार छ :
ब्राह्ममुहूर्तमा स्नान : बिहानै उठेर पवित्र जलाशय वा घरमै गङ्गाजल मिसाएको पानीले स्नान गरी चोखा वस्त्र धारण गर्ने ।
पञ्चामृत र जलाभिषेक : नजिकैको शिवालय वा घरकै पूजाकोठामा शिवलिङ्गमा शुद्ध जल, गाईको दूध, दही, घिउ, मह र चिनी (पञ्चामृत) ले अभिषेक गर्ने ।
पूजासामग्री अर्पण : शिवजीलाई प्रिय मानिने बेलपत्र, धतुरो, चन्दन, अक्षता तथा सेता फूल श्रद्धापूर्वक अर्पण गर्ने ।
कथा श्रवण र आरती : दिउँसो शिवजीको महिमा बोकेको ‘सोमबार व्रत कथा’ श्रवण गर्ने तथा कपुर बालेर आरती गर्ने ।
सात्त्विक भोजन : दिनभरि फलाहार वा निराहार बसेर साँझपख चोखो, बिना नुनको वा सिँधे नुन प्रयोग गरिएको सात्त्विक भोजन ग्रहण गरी व्रत समापन गर्ने ।
बोलबम यात्रा र शिवालयहरूको रौनक
साउनका सोमबार काठमाडौँको ऐतिहासिक पशुपतिनाथ मन्दिर, भक्तपुरको डोलेश्वर, ललितपुरको कुम्भेश्वर, म्याग्दीको गलेश्वरधाम र धरानको पिण्डेश्वरलगायत मुलुकभरका शिवालयहरूमा बिहानैदेखि भक्तजनको विशाल भीड लाग्ने गर्छ ।
सुन्दरीजलजस्ता पवित्र स्थलबाट शुद्ध जल उठाएर खाली खुट्टा ‘बोलबम’ को नारा लगाउँदै पशुपतिनाथसम्म पुग्ने जलयात्रीहरूको दृश्यले नेपाली धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक एकता र अनुशासनको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्छ ।
निष्कर्ष
साउनको पहिलो सोमबारले हामीलाई केवल आध्यात्मिक शान्ति मात्र प्रदान गर्दैन, यसले आपसी सद्भाव, पारिवारिक सुख र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सन्देश पनि दिन्छ । भड्किलोपन र अन्धविश्वासभन्दा माथि उठेर स्वच्छ मन, पवित्र भावना र सच्ची श्रद्धाका साथ भगवान् शिवको आराधना गर्नु नै यस पर्वको वास्तविक मर्म हो ।
देवका पनि देव महादेवले सम्पूर्ण मानव समुदाय, प्रकृति र सृष्टिको कल्याण गरून् । साउने सोमबारको सम्पूर्णमा हार्दिक शुभकामना ।
-1784396188.jpg)
-1784396188.jpg)
