पौष शुक्ल पक्षको पूर्णिमा नेपाली सनातन परम्परामा कुनै एक तिथिमात्र होइन; यो आत्मशुद्धि, साधना र श्रद्धाको नवयात्रा आरम्भ हुने पावन पर्व हो । यही शुभ दिनदेखि माघ स्नानको आरम्भ हुन्छ र साथसाथै स्वस्थानी परमेश्वरीको व्रत प्रारम्भ भई धर्म, संयम र नारी शक्तिको महिमा स्मरण गरिन्छ । शीतल हावासँगै जमेको जाडोले शरीरलाई कम्पित गराइरहँदा पनि श्रद्धालुजन नदी, तीर्थ र कुण्डमा स्नान गर्न जुट्छन्-यो दृश्य स्वयंमा अध्यात्मको जीवित चित्र हो ।
- माघ स्नान: शरीरभन्दा पहिला मनको शुद्धि
धर्मशास्त्रअनुसार माघ महिनामा गरिएको स्नानले सहस्र गंगा स्नानको पुण्य प्राप्त हुन्छ । पद्मपुराण र विष्णुधर्मोत्तर पुराणमा माघ स्नानलाई पापकर्म क्षय गर्ने, रोग निवारण गर्ने र चित्त शुद्ध बनाउने साधनका रूपमा वर्णन गरिएको छ । तर माघ स्नानको वास्तविक सार केवल जलमा डुबुल्की मार्नुमा सीमित छैन; यो अहंकार, लोभ, क्रोध र तृष्णालाई त्याग्दै आत्मसंयमको अभ्यास गर्नु हो । चिसो पानीले शरीरलाई झस्काएजस्तै यो अभ्यासले मानिसलाई जीवनको सत्यतर्फ सचेत गराउँछ ।
- स्वस्थानी व्रत: नारी शक्तिको अद्वितीय महिमा
पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि आरम्भ हुने स्वस्थानी परमेश्वरीको व्रत विशेषतः नारी जीवनसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ । स्वस्थानी व्रतकथा केवल कथासंग्रह मात्र होइन; यो नारी सहनशीलता, पतिव्रता धर्म, तपस्या र आत्मबलको दर्पण हो । स्वस्थानी माता स्वयं शक्ति स्वरूपा हुन्-उनी करुणाकी मूर्ति, तपस्याकी प्रतीक र न्यायकी अधिष्ठात्री देवी हुन् ।
एक महिनाको स्वस्थानी व्रत तथा माघ स्नान आरम्भ हुनुभन्दा एक दिन अगाडि पौष शुक्ल चतुर्दशीको दिन हातगोडाका नङ काटी स्नान गरी शुद्ध वस्त्र पहिरिएर यसको सुरुवात् गरिन्छ । बिहान माघ स्नान गरी मध्यान्हकालमा महादेवको पूजा गरिन्छ । बेलुकी स्कन्द पुराणको केदार खण्ड अन्तर्गत माघ माहात्म्यमा वर्णित कुमार र अगस्त्यबीचको संवाद समेटिएको स्वस्थानी व्रतकथा सुन्ने-सुनाउने परम्परा छ । कुल परम्पराअनुसार कथावाचन कसैले बिहान त कसैले बेलुकी गर्ने चलन छ ।
एक महिनासम्म विधिपूर्वक व्रत गरी माघ शुक्ल पूर्णिमाका दिन १०८ जनै, १०८ सुपारी, १०८ पान, १०८ फूल, १०८ रोटी, १०८ अक्षता, १०८ कुड्का सुपारी, विभिन्न थरीका फलफूल, धूप, बत्ती, नैवेद्य, श्रीखण्ड, रक्तचन्दन, सिन्दूर, वस्त्र र भेटी चढाई व्रतको कामना पूर्ण होस् भनी भगवतीलाई अर्घ्य दिइन्छ । चढाइएका प्रसादमध्ये सबैबाट आठ-आठ पति, पति नभए छोरालाई, छोरा पनि नभए मीत छोरालाई र मीत छोरा पनि नभएमा कामना सिद्ध होस् भनी नजिकको पवित्र नदीमा लगी बहाइन्छ । सय रोटी व्रतालुले स्वयं फलाहार गरी रातभर जाग्राम बसिन्छ । जाग्रामका समयमा देवीको माहात्म्य सुन्ने-सुनाउने गरिन्छ । यसो गरेमा व्रतालुको मनोकाङ्क्षा पूरा हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।
आफू बसेको स्थानकी देवीको पूजा गर्नु नै स्वस्थानी पूजा हो । उत्तरायणपछिको समय ध्यान-योग साधनाका लागि उपयुक्त भएकाले स्वस्थानी अर्थात् आफ्नो आत्मासँग सम्पर्कको अभ्यास गर्नुलाई स्वस्थानी भनिएको विश्वास पनि पाइन्छ । यसका लागि पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्मको समय श्रेष्ठ मानिन्छ ।
स्कन्द पुराणलगायत धर्मशास्त्रहरूमा सुवर्ण वर्णकी, त्रिनेत्रधारी, प्रसन्न मुद्रा भएकी, कमल र सिंहासनमा विराजमान, चार हात भएकी देवीलाई स्वस्थानी देवी भनी उल्लेख गरिएको पाइन्छ । स्वस्थानी माताको चार हातमध्ये पहिलो हातमा नीलकमल, दोस्रो हातमा खड्ग, तेस्रो हातमा ढाल र चौथो हातमा वरदमुद्रा रहेको उल्लेख धर्मशास्त्रमा पाइन्छ । यस्ती देवीको विधिपूर्वक व्रत गरेमा बिछोड भएका जोडीको पुनर्मिलन हुने, रोगव्याधि निको हुने तथा पति वा पत्नीको कामना पूरा हुने जनविश्वास प्रचलित छ ।
गोमा ब्राह्मणीको कठोर व्रत, शिव-पार्वतीको दाम्पत्य जीवन, महादेवको वैराग्य र पार्वतीको तपस्या-यी सबै कथाहरूले जीवनमा धैर्य, विश्वास र नैतिकताको मूल्य सिकाउँछन् । आधुनिक युगमा स्वस्थानी व्रतलाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा हेर्नु अन्याय हुनेछ; यो नारी चेतनाको सशक्त अभिव्यक्ति हो, जहाँ आस्था र आत्मबल एकाकार हुन्छन् ।
आजको भौतिकतावादी समाजमा, जहाँ मानिस बाह्य सुखमा रमाइरहेको छ, पौष शुक्ल पूर्णिमाले भित्री यात्रातर्फ फर्किन आह्वान गर्छ । माघ स्नानले स्वास्थ्य र अनुशासनको पाठ सिकाउँछ भने स्वस्थानी व्रतले नैतिकता, संयम र सहअस्तित्वको मूल्य स्मरण गराउँछ । यी परम्पराहरू समयसँगै रूपान्तरित हुन सक्छन्, तर तिनको मूल भाव-आत्मशुद्धि र मानवता-सदैव शाश्वत रहन्छ । यो दिनले हामीलाई सम्झाउँछ कि धर्म ग्रन्थमा सीमित हुँदैन; यो आचरण, विचार र जीवनशैलीमा प्रकट हुनुपर्छ । माघ स्नानको चिसो जल र स्वस्थानी माताको करुण छायाँले हामी सबैको जीवनमा संयम, शान्ति र प्रकाशको संचार होस्-यही नै यस पर्वको सच्चा कामना हो ।
