मानव सभ्यताले समयलाई कहिल्यै केवल गणनाको विषय मानेन । उसले समयभित्र अर्थ खोज्यो, अनुभूति खोज्यो, र अन्ततः आत्माको आवाज सुन्ने एउटा सूक्ष्म माध्यम पनि खोज्यो । त्यसैले सनातन संस्कृतिमा पात्रोका प्रत्येक तिथि, वार, नक्षत्र र महिनाले केवल खगोलीय अस्तित्व मात्र बोकेका छैनन्; तिनले जीवनदर्शनको गहिरो चेतना पनि बोकेका छन् । यही चेतनाको अत्यन्त मार्मिक अभिव्यक्ति हो - पुरुषोत्तम मास ।
खगोलशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा यो चन्द्रमास र सौर्यमासबीच उत्पन्न हुने अन्तरलाई सन्तुलन गर्न आउने अतिरिक्त महिना हो । तर धर्म, दर्शन र लोकआस्थाले यसलाई केवल “अधिक” मानेर छाडेनन्; बरु “पुरुषोत्तम” बनाए । यहीँबाट हाम्रो सभ्यताको अद्भुत दृष्टि उद्घाटित हुन्छ - उपेक्षितलाई सम्मान दिने दृष्टि, अतिरिक्तलाई अर्थ दिने दृष्टि, र तिरस्कृतलाई पनि दिव्यता प्रदान गर्ने दृष्टि ।
पुराणमा वर्णित कथा अत्यन्त प्रतीकात्मक छ । बाह्रै महिनाले आफ्ना अधिपति देवता पाए, तर यो अतिरिक्त मास अस्वीकार गरियो । त्यो उपेक्षित समय भगवान विष्णुको शरणमा पुग्यो । भगवानले उसलाई आफ्नो नाम प्रदान गर्दै घोषणा गरे - “अबदेखि तिमी पुरुषोत्तम हुनेछौ; तिमीमा गरिने साधना अन्य सबै समयभन्दा श्रेष्ठ फलदायी हुनेछ ।”
यदि यो कथालाई केवल धार्मिक आख्यानका रूपमा मात्र पढियो भने यसको आधा अर्थ मात्र खुल्छ । वास्तवमा यो मानव जीवनकै गहिरो रूपक हो । समाजले जसलाई अनावश्यक ठान्छ, इतिहासले जसलाई किनारामा धकेल्छ, समयले जसलाई अतिरिक्त मान्छ - सम्भवतः दिव्यता त्यहीँ लुकेको हुन्छ । आजको मानिसले पनि आफ्नै जीवनमा यस्तै “अधिक मास” बोकेको छ । उसका भित्री पीडाहरू, एकान्तहरू, असफलताहरू र मौनताहरू - ती सबै उसका उपेक्षित समय हुन् । तर सम्भवतः आत्माको वास्तविक यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ बाहिरी संसारको कोलाहल समाप्त हुन्छ ।
पुरुषोत्तम मासको महत्त्व यहीँनेर अझ गहिरो हुन्छ । यो व्रत, पूजा र कर्मकाण्डको समय मात्रै होइन; यो त आत्मासँग पुनः भेट हुने समय पनि हो । मानिसले जब केही समयका लागि संसारको दौडबाट आफूलाई अलग गर्छ, तब ऊ आफ्नै अन्तरमनको आवाज सुन्न थाल्छ । हरिनाम संकीर्तन, गीता-भागवत श्रवण, जप, तप, दान, तुलसी पूजा र दीपदान - यी सबै कर्महरू अन्ततः बाहिरी अनुष्ठानभन्दा बढी भित्री शुद्धीकरणका माध्यम हुन् ।
आजको भौतिकतावादी युगमा मानिससँग सबै कुरा छ, तर शान्ति छैन । सूचनाको अत्यधिक भीड छ, तर आत्मसंवादको समय छैन । यही कारणले पुरुषोत्तम मासको सान्दर्भिकता झन् बढेको छ । यसले मानिसलाई क्षणभर रोकिएर आफूभित्र फर्किन सिकाउँछ । यसले भन्छ - “तिमीले संसार जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै मन जित ।” यस मासमा विवाह, गृहप्रवेश र अन्य माङ्गलिक उत्सवहरू स्थगित गरिनु पनि अत्यन्त अर्थपूर्ण सांस्कृतिक संकेत हो ।
सभ्यताले मानौँ केही समयका लागि बाहिरी उत्सव रोकेर भित्री उत्सव मनाउन खोजेको छ । किनकि जीवनको सबैभन्दा ठूलो उत्सव आत्माको जागरण हो । पुरुषोत्तम माससँग जोडिएको अपूपदान अथवा मालपुवा दानको परम्परा पनि केवल धार्मिक कर्म होइन; यो समर्पणको सांस्कृतिक सौन्दर्य हो । दानको वास्तविक अर्थ वस्तु त्याग्नु मात्र होइन, अहंकार त्याग्नु पनि हो । मानिस जब आफ्नो अंश अरूको हितमा अर्पण गर्छ, त्यही क्षण ऊ ईश्वरतर्फ एक कदम नजिक पुग्छ ।
वास्तवमा पुरुषोत्तम मासले हाम्रो सभ्यतालाई एउटा असाधारण सन्देश दिन्छ - जीवनमा कुनै पनि समय व्यर्थ हुँदैन । उपेक्षित क्षणहरू नै कहिलेकाहीँ आत्मबोधका सबैभन्दा उज्याला ढोकाहरू बन्छन् । त्यसैले पुरुषोत्तम मासलाई पात्रोको अतिरिक्त महिना मात्रै मानेर होइन, समयको आध्यात्मिक पुनर्जन्मका रूपमा बुझ्न पनि आवश्यक छ । किनकि जब मानिस आफ्नो भित्री अन्धकारसँग साक्षात्कार गर्छ, त्यहीँबाट उसको वास्तविक उज्यालो आरम्भ हुन्छ ।
