नेपालको सांस्कृतिक जीवनमा नवरात्र धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन; आत्म शुद्धि, साधना र पुनर्जागरणको गहिरो सन्देश बोकेको महत्त्वपूर्ण पर्व हो । प्रायः असोज महिनामा मनाइने बडा दसैँले जति व्यापक चर्चा पाउँछ, त्यत्तिकै गहिरो अर्थ बोकेको अर्को नवरात्र भने चैत महिनामा पर्ने चैते नवरात्र हो । वसन्त ऋतुको आगमनसँगै मनाइने यो पर्व प्रकृतिको नवजीवन र मानव आत्माको पुनर्जागरणबीचको अद्भुत सङ्गम हो ।
चैते नवरात्र चैत शुक्ल प्रतिपदादेखि नवमीसम्म नौ दिनसम्म मनाइन्छ । यस अवधिमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूप (शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री) को विशेष पूजा आराधना गरिन्छ । प्रत्येक दिन फरक फरक रूपको साधना गर्दै भक्तजनले आफ्नो अन्तर्मनभित्र लुकेका विकारहरूलाई परास्त गर्ने प्रयास गर्छन् । यसरी हेर्दा नवरात्र बाह्य पूजा मात्र नभई आन्तरिक साधनाको पनि यात्रा हो ।
वसन्त ऋतु आफैँमा नवजीवनको प्रतीक हो । रूख बिरुवामा पलाउने नयाँ पालुवा, हावामा फैलिएको मन्द सुवास र प्रकृतिको हरियालीले जीवनमा नयाँ ऊर्जा र आशा भर्छ । यही सन्देशलाई आत्मसात् गर्दै चैते नवरात्रले मानिसलाई आफ्नो जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्छ । यो समय आत्म विश्लेषण गर्ने, विगतका कमजोरीहरू सुधार गर्ने र नयाँ सङ्कल्प गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ ।
धार्मिक दृष्टिले यस पर्वमा दुर्गा सप्तशती (चण्डी) पाठ, देवी भागवत श्रवण तथा विभिन्न स्तोत्रहरूको वाचन गरिन्छ । कतिपय स्थानमा घटस्थापना गरी जमरा राख्ने परम्परा पनि छ । जमरा मात्र एक वनस्पति होइन; यो उर्वरता, समृद्धि र जीवन शक्तिको प्रतीक हो । अङ्कुरित अन्नका रूपमा यसले जीवनको निरन्तरता र पुनर्जन्मको सन्देश दिन्छ ।
चैते नवरात्रको विशेषता यसको साधनात्मक पक्ष हो । असोजको दसैँजस्तो भव्य उत्सव र पारिवारिक जमघटभन्दा फरक, यो नवरात्र शान्त, गम्भीर र ध्यानमय हुन्छ । धेरै साधकहरूले यस अवधिमा व्रत बस्ने, ध्यान गर्ने र आत्मिक उन्नतिको खोजी गर्ने गर्छन् । यसले मानिसलाई बाह्य भोगविलासबाट टाढा राखी भित्री चेतनासँग जोड्ने काम गर्छ ।
सांस्कृतिक रूपमा पनि यो पर्व महत्त्वपूर्ण छ । विशेष गरी भारतका विभिन्न स्थानहरूमा राम नवमीका रूपमा यसको समापन गरिन्छ, जहाँ भगवान् रामको जन्मोत्सव मनाइन्छ । यसले असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देशलाई अझ सशक्त बनाउँछ । नेपालमा पनि विभिन्न शक्ति पीठहरूमा भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्दछ, जहाँ आस्था र विश्वासको गहिरो अनुभूति हुन्छ ।
नवरात्रको मूल सन्देश स्पष्ट छ; मानिसले आफ्नो भित्रका विकारहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी) त्याग्नुपर्छ । देवी दुर्गाको आराधनाले केवल बाह्य शक्ति प्राप्ति मात्र होइन; आत्मबल र नैतिकताको विकासमा पनि सहयोग पुर्याउँछ । यही कारणले यो पर्वलाई ‘शक्ति पूजा’ मात्र नभई ‘चरित्र निर्माणको साधना’ पनि भनिन्छ ।
अन्ततः, चैते नवरात्रले हामीलाई सम्झाउँछ; साँचो विजय बाह्य शत्रुमाथि होइन, आफ्नै कमजोरीहरूमाथि हुन्छ । जब मानिसले आफ्नो मनलाई जित्छ; तब मात्र उसले संसारलाई जित्न सक्छ । वसन्तको उज्यालो जस्तै हाम्रो जीवन पनि आशा, ऊर्जा र सकारात्मकताले भरिन सकोस् भन्ने कामनासहित चैते नवरात्रको महत्वलाई गहिरो रूपमा अनुभूत गर्नु आवश्यक छ ।
