सनातन हिन्दु धर्मपरम्परामा हरिबोधनी एकादशीको विशेष धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व छ। कार्तिक शुक्ल पक्षको एकादशीलाई हरिबोधनी, देवोत्थान वा प्रबोधिनी एकादशी भनिन्छ। आषाढ शुक्ल एकादशीदेखि क्षीरसागरमा योगनिद्रामा रहनुभएका भगवान् विष्णु यसै दिन जागृत हुनुहुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले यो दिन चतुर्मासको समापन र पुनः माङ्गलिक कार्यको आरम्भका रूपमा पनि लिइन्छ।
हरिशयनी एकादशीदेखि हरिबोधनी एकादशीसम्मको चार महिनालाई चतुर्मास भनिन्छ।
यस अवधिमा धार्मिक अनुष्ठान, व्रत, संयम, जप, तप र सत्कर्मलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। हरिबोधनी एकादशीका दिन श्रद्धालुहरू उपवास बसी भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना गर्छन्। तुलसी दल, दीप प्रज्वलन, विष्णुसहस्रनाम पाठ तथा भजनकीर्तनले वातावरण भक्तिमय बनाउँछन्। यस दिन गरिने पूजाले आत्मशुद्धि, संयम र सदाचारको प्रेरणा दिने विश्वास गरिन्छ।
यस एकादशीसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण परम्परा हो-तुलसी विवाह।
भगवान् विष्णुको प्रिय वनस्पति मानिने तुलसीलाई शालिग्रामसँग विवाह गराउने धार्मिक चलन छ। पौराणिक आख्यानअनुसार तुलसीको सम्बन्ध वृन्दा–जलन्धर तथा तुलसी–शङ्खचूडका कथासँग जोडिन्छ। विभिन्न पुराण र लोकपरम्परामा यी आख्यानका प्रसङ्ग केही फरक रूपमा वर्णित छन्। तुलसीको पवित्रता, विष्णुभक्ति र शालिग्रामको महिमालाई जोडेर तुलसी विवाहको परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।
स्कन्द पुराणको वैष्णव खण्डअन्तर्गत कार्तिकमास माहात्म्यमा हरिबोधनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णुलाई जागृत गराई तुलसी विवाह गर्नुपर्ने प्रसङ्ग उल्लेख छ।
पद्म पुराणको उत्तर खण्डमा पनि प्रबोधिनी एकादशीको महिमा वर्णन गरिएको छ। त्यस्तै, देवीभागवत महापुराणको नवम स्कन्धमा तुलसी र शङ्खचूडसँग सम्बन्धित आख्यान पाइन्छ। यसरी तुलसी विवाह धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई श्रद्धा, समर्पण र दाम्पत्य जीवनको पवित्रताको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ।
तुलसी विवाहका दिन तुलसीको मठलाई सफा गरी सजाइन्छ। तुलसीलाई दुलहीझैँ शृङ्गार गरिन्छ भने शालिग्रामलाई वरका रूपमा स्थापना गरी वैदिक मन्त्रोच्चारण, भजनकीर्तन र परम्परागत विधिअनुसार विवाह सम्पन्न गरिन्छ। यस अवसरलाई परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणसँग जोडेर हेरिन्छ। चतुर्मासपछि विवाहलगायत माङ्गलिक कार्य पुनः आरम्भ गर्ने सांस्कृतिक संकेतका रूपमा पनि यस पर्वको महत्त्व रहेको छ।
तुलसीलाई हिन्दु संस्कृतिमा औषधीय गुणयुक्त पवित्र वनस्पतिका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
घरआँगनमा तुलसी रोप्ने, संरक्षण गर्ने र नियमित पूजा गर्ने परम्पराले धार्मिक आस्थासँगै प्रकृतिप्रतिको आत्मीयता पनि प्रकट गर्छ। यसले वनस्पति संरक्षण, स्वच्छ वातावरण र जैविक विविधताको महत्त्व स्मरण गराउँछ। त्यसैले तुलसी विवाहलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नभई प्रकृतिसँग मानवको सम्बन्ध जोड्ने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
हरिबोधनी एकादशीले निद्राबाट जागृत हुने भगवान् विष्णुको प्रतीकात्मक प्रसङ्गमार्फत मानिसलाई पनि अज्ञान, आलस्य र नकारात्मकताबाट जागृत भई सत्कर्मको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। तुलसी विवाहले श्रद्धा, प्रेम, समर्पण र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सन्देश दिन्छ। यस्ता पर्व र परम्पराको संरक्षण गर्नु भनेको धर्म र संस्कृतिको निरन्तरता मात्र होइन, भावी पुस्तामा नैतिक मूल्य, पर्यावरणीय चेतना र सामाजिक सद्भाव हस्तान्तरण गर्नु पनि हो।
तसर्थ हरिबोधनी एकादशी आस्था र अध्यात्मको पर्व मात्र होइन; यो प्रकृति, संस्कृति र जीवनमूल्यलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने सनातन परम्पराको अनुपम उत्सव हो।