मानव सभ्यताको इतिहासलाई सूक्ष्म रूपमा नियाल्दा एउटा सत्य स्पष्ट देखिन्छ - मानिसले केवल युद्ध जितेर होइन, प्रेम जोगाएर सभ्यता निर्माण गरेको हो । शक्ति, शासन र व्यवस्था समयसँगै परिवर्तन भए, तर प्रेमको भावना युगौँदेखि मानव हृदयको स्थायी धड्कन बनेर रह्यो । यही मानवीय मूल्यलाई स्मरण गर्ने दिनका रूपमा विश्वभर मनाइन्छ भ्यालेन्टाइन दिवस ।
हरेक वर्ष फेब्रुअरी १४ मा मनाइने यो दिवस फूल, उपहार वा रोमान्टिक अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित उत्सव होइन । यसको जरो इतिहास, साहस र मानवीय स्वतन्त्रताको संघर्षसँग गाँसिएको छ । यसको केन्द्रमा छन् - Saint Valentine, जसले प्रेमलाई अपराध होइन, मानव अधिकारका रूपमा व्याख्या गरे ।
रोमन साम्राज्यका शासक Claudius II ले युवाहरू प्रेम र विवाहमा बाँधिए भने सैनिक शक्ति कमजोर हुन्छ भन्ने विश्वास राखे । त्यसैले उनले विवाहमा प्रतिबन्ध लगाए । राज्यको आदेश सर्वोपरि मानिने त्यो युगमा यस्तो निर्णयविरुद्ध आवाज उठाउनु विद्रोहसरह थियो । तर भ्यालेन्टाइनले प्रेमलाई केवल व्यक्तिगत भावना होइन, पवित्र र नैतिक सम्बन्धका रूपमा परिभाषित गरे उनको विश्वास थियो - अनुशासनभित्र रहने प्रेमले मानिसलाई जिम्मेवार बनाउँछ, नैतिक बनाउँछ र समाजलाई स्थिरता दिन्छ । यही आस्थाका कारण उनले गोप्य रूपमा युवायुवतीहरूको विवाह गराइदिए । अन्ततः यही साहस उनको मृत्युदण्डको कारण बन्यो । ईस्वी सन् २७० को फेब्रुअरी १४ मा उनलाई मृत्युदण्ड दिइयो ।
तर इतिहासले प्रमाणित गर्यो - शरीर समाप्त हुन सक्छ, विचार कहिल्यै मर्दैन । भ्यालेन्टाइनको बलिदान प्रेमको स्वतन्त्रताको प्रतीक बन्यो । समयसँगै उनको स्मृति विश्वव्यापी उत्सवमा रूपान्तरण भयो, जहाँ प्रेमलाई सम्मान र साहसका रूपमा सम्झिइन्छ ।ुसमय परिवर्तनसँगै भ्यालेन्टाइन दिवसको स्वरूप पनि फेरिँदै गयो । आधुनिक समाजमा यो दिन व्यापारिक संस्कृति, उपहार आदान-प्रदान र सामाजिक सञ्जालको प्रदर्शनसँग जोडिएको देखिन्छ । कतिपयले यसलाई पश्चिमी प्रभावको प्रतीक ठान्छन्, भने कतिपयले प्रेम अभिव्यक्त गर्ने सुन्दर अवसरका रूपमा स्वीकार गर्छन् । तर मूल प्रश्न अझै उस्तै छ - के प्रेम एक दिनमा सीमित हुन सक्छ ?
वास्तविक अर्थमा प्रेम कुनै एक सम्बन्धमा सीमित भावना होइन । प्रेम माता-पिताको माया हो, मित्रताको विश्वास हो, शिक्षकप्रतिको सम्मान हो, प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी हो, र आत्माप्रतिको स्वीकृति पनि हो । प्रेम त्यही शक्ति हो जसले घृणालाई शान्त पार्छ, विभाजनलाई जोड्छ र मानिसलाई मानिस बनाउँछ ।
हाम्रो पूर्वीय दर्शनमा पनि प्रेमको अवधारणा नवीन होइन । Radha-Krishna को समर्पण, Sita-Rama को निष्ठा, Gautama Buddha को करुणा र Mirabai को भक्तिभाव - यी सबै प्रेमका विविध र गहिरा आयाम हुन् । त्यसैले भ्यालेन्टाइन दिवसलाई विदेशी संस्कृतिको आयात मात्र ठान्नु भन्दा, प्रेमको सार्वभौमिक मूल्यसँग जोडेर बुझ्नु आवश्यक छ ।
आजको युगमा प्रेमलाई प्रदर्शनभन्दा बढी जिम्मेवारीसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ । सम्मानविहीन आकर्षण प्रेम होइन; स्वार्थरहित समर्पण मात्र प्रेमको वास्तविक स्वरूप हो । प्रेमले स्वतन्त्रता दिनुपर्छ, नियन्त्रण होइन; आत्मसम्मान बढाउनुपर्छ, कमजोरी होइन ।
अन्ततः भ्यालेन्टाइन दिवसले हामीलाई आत्मचिन्तन गर्न बाध्य पार्छ - के हामी प्रेमलाई केवल उत्सव बनाइरहेका छौँ, वा जीवनको मूल मूल्यका रूपमा आत्मसात् गरिरहेका छौँ ? यदि प्रेमले मानवतालाई विस्तार गर्छ भने, हरेक दिन प्रेम दिवस बन्न सक्छ ।
प्रेम कुनै पात्र, समय वा संस्कृतिमा सीमित भावना होइन; यो त मानवताको साझा भाषा हो । त्यसैले भ्यालेन्टाइन दिवस केवल एक स्मृति मात्र होइन - यो प्रेम, साहस र मानवीय स्वतन्त्रताको निरन्तर घोषणा हो ।
-माहेश्वरी भट्ट , कञ्चनपुर ।
