✍️ तोयराजअवस्थी
विचार
केही वर्षअघिसम्म नयाँ कुरा जान्न पत्रपत्रिका पढ्नुपर्थ्यो, रेडियो सुन्नुपर्थ्यो वा टेलिभिजन हेर्नुपर्थ्यो। अहिले एउटा स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँचले संसारलाई नेपाली युवाको हातमै ल्याइदिएको छ। सूचना, ज्ञान, मनोरञ्जन, रोजगारी, व्यवसाय र सम्बन्धका लागि सामाजिक सञ्जाल दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युबलगायतका डिजिटल प्लेटफर्मले युवाको मनोरञ्जन गर्ने तरिका मात्र बदलेका छैनन्, उनीहरूको सोच्ने शैली, अवसर खोज्ने तरिका, खर्च गर्ने बानी, सम्बन्ध बनाउने शैली र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणसमेत प्रभावित गरिरहेका छन्।
आजको नेपाली युवाले अघिल्लो पुस्ताभन्दा धेरै कुरा सजिलै हेर्न, बुझ्न र सिक्न पाएको छ। संसारका विश्वविद्यालय, नयाँ प्रविधि, रोजगारीका अवसर, विभिन्न देशका जीवनशैलीदेखि व्यवसायका नयाँ मोडलसम्म आफ्नै मोबाइलबाट हेर्न सकिन्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाललाई केवल मनोरञ्जनको माध्यमका रूपमा बुझ्नु यसको प्रभावलाई सीमित रूपमा हेर्नु हो। यसले अवसरको नयाँ संसार पनि खोलेको छ।
गाउँ वा सानो शहरमा बसेर पनि आफ्नो सीप र प्रतिभा संसारसामु प्रस्तुत गर्न सकिने अवस्था अहिले छ। ग्राफिक डिजाइन, भिडियो सम्पादन, प्रोग्रामिङ, डिजिटल मार्केटिङ, फोटोग्राफी, कन्टेन्ट क्रिएसन, ई–कमर्स तथा विभिन्न अनलाइन सेवाले परम्परागत रोजगारीको परिभाषालाई विस्तार गरेका छन्। कुनै युवाले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो व्यवसायको बजार विस्तार गर्न सक्छ, कसैले आफ्नो सीपका आधारमा ग्राहक खोज्न सक्छ भने कसैले ज्ञान र सिर्जनशीलतालाई डिजिटल सामग्रीमा रूपान्तरण गरेर आफ्नो पहिचान बनाउन सक्छ। यसले प्रतिभा अब कुनै कार्यालय वा संस्थाको सीमाभित्र मात्र रहनुपर्दैन भन्ने सम्भावना देखाएको छ।
तर सामाजिक सञ्जालको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै गम्भीर छ। हामी अरू मानिसको सफलताको दृश्य धेरै देख्छौँ। नयाँ गाडी, विदेश यात्रा, राम्रो जागिर, नयाँ व्यवसाय, महँगा सामान र आकर्षक जीवनशैलीका तस्वीर तथा भिडियो निरन्तर हाम्रो अगाडि आउँछन्। तर ती उपलब्धिको पछाडि रहेको संघर्ष, असफलता, तनाव वा कठिनाइ प्रायः देखिँदैन। यसले युवामा आफ्नो जीवनलाई अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति बढाउन सक्छ। ‘सबै अगाडि बढिरहेका छन्, म मात्र पछाडि छु’ भन्ने भावना वास्तविकताभन्दा सामाजिक सञ्जालमा देखिएको छविका कारण पनि पैदा हुन सक्छ।
सामाजिक सञ्जालमा देखिएको केही सेकेन्डको सफलताको दृश्य कसैको सम्पूर्ण जीवन होइन। हरेक उपलब्धिको पछाडि फरक समय, परिस्थिति र संघर्ष हुन्छ। त्यसैले अरूको देखिएको सफलतालाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवनसँग तुलना गर्नुले असन्तुष्टि मात्र बढाउन सक्छ। डिजिटल संसारमा देखिने जीवन र वास्तविक जीवनबीचको दूरी बुझ्नु आजको पुस्ताका लागि महत्वपूर्ण छ।
अर्कोतर्फ, डिजिटल युगले सूचना अभावको समस्या धेरै हदसम्म घटाए पनि सही सूचना पहिचान गर्ने चुनौती थपेको छ। एउटा गलत सूचना, अपुष्ट दाबी वा भ्रामक भिडियो केही मिनेटमै हजारौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ। आकर्षक शीर्षक र भावनात्मक प्रस्तुतिले तथ्यभन्दा छिटो प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल साक्षरता आजको युवाका लागि आवश्यक सीप हो। कुनै सामग्री देख्नेबित्तिकै विश्वास गर्नेभन्दा त्यसको स्रोत के हो, सूचना कहिलेको हो, आधिकारिक निकायले के भनेको छ र अन्य विश्वसनीय माध्यममा त्यसबारे के प्रकाशित भएको छ भन्ने जाँच गर्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ।
डिजिटल युगमा शिक्षित हुनु भनेको पढ्न र लेख्न जान्नु मात्र होइन, सूचना पहिचान, मूल्याङ्कन र सही प्रयोग गर्न सक्नु पनि हो। सामाजिक सञ्जालमा धेरै फलोअर हुनु वा धेरै सामग्री हेर्नु मात्र डिजिटल दक्षताको प्रमाण होइन। सही सूचना र गलत सूचनाबीचको अन्तर छुट्याउन सक्ने क्षमता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
सामाजिक सञ्जालले भौगोलिक दूरी घटाएको छ। विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यसँग केही सेकेन्डमै कुराकानी गर्न सकिन्छ। पुराना साथी भेटिन्छन्, नयाँ सम्बन्ध स्थापित हुन्छन् र समान रुचिका मानिसबीच समुदाय निर्माण हुन्छ। तर अर्को वास्तविकता पनि छ। एउटै घरमा बसेका मानिसहरूबीच प्रत्यक्ष संवाद घट्दै गएको दृश्य पनि सामान्य बन्दै गएको छ। परिवार सँगै छ, तर ध्यान आ–आफ्नै मोबाइलमा छ। डिजिटल रूपमा हामी पहिलेभन्दा धेरै जोडिएका छौँ, तर प्रत्यक्ष सम्बन्धको गहिराइ कति बढेको छ भन्ने प्रश्न भने खुलै छ। प्रविधिले सम्बन्धलाई सहज बनाउनुपर्छ, सम्बन्धको विकल्प बन्नु हुँदैन।
युवाको जीवनशैलीमा पनि सामाजिक सञ्जालको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। कहाँ घुम्ने, के खाने, कुन कपडा लगाउने, कुन मोबाइल किन्ने, कुन क्याफे जानेदेखि मनोरञ्जनका नयाँ शैलीसम्म डिजिटल ट्रेन्डले प्रभाव पारिरहेको छ। यसको सकारात्मक पक्ष भनेको युवाले नयाँ विचार, संस्कृति, कला र सिर्जनशीलता चिन्न पाएका छन्। तर हरेक ट्रेन्ड पछ्याउनुपर्ने मानसिकताले अनावश्यक उपभोग, देखासिकी र खर्च गर्ने प्रवृत्तिलाई पनि बढावा दिन सक्छ। ट्रेन्ड परिवर्तन भइरहन्छ, तर आफ्नो आवश्यकता, प्राथमिकता र पहिचान भने आफैँले निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ।
सामाजिक सञ्जालको अर्को चुनौती समय व्यवस्थापन हो। केही मिनेटका लागि खोलिएको मोबाइलमा घण्टौँ बित्नु अहिले असामान्य घटना होइन। एउटा भिडियोपछि अर्को भिडियो र एउटा पोस्टपछि अर्को पोस्ट हेर्दै समय बितेको पत्तै नहुन सक्छ। समस्या सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु होइन, समस्या त्यसले हाम्रो प्राथमिकता नियन्त्रण गर्न थाल्नु हो। सीप सिक्ने, पढ्ने, काम गर्ने, परिवारसँग समय बिताउने वा आराम गर्ने समय नै निरन्तर स्क्रोलिङमा खर्चिन थालियो भने प्रविधि सुविधा नभएर समय खपत गर्ने माध्यम बन्न सक्छ।
नेपाली युवाको भविष्य र रोजगारीसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि सामाजिक सञ्जालले प्रभावित गरिरहेको छ। रोजगारी र अवसरको खोजीमा ठूलो संख्यामा युवा विदेश जाने सोचमा छन्। यसको पछाडि रोजगारीको सीमितता, आयको अन्तर र भविष्यप्रतिको अपेक्षा लगायतका विभिन्न कारण छन्। तर डिजिटल प्लेटफर्मले नेपालमै बसेर विश्वसँग जोडिने केही नयाँ सम्भावना पनि देखाएको छ। फ्रिलान्सिङ, डिजिटल सेवा, अनलाइन व्यवसाय, कन्टेन्ट क्रिएसन र रिमोट वर्कजस्ता क्षेत्रले भौगोलिक सीमालाई केही हदसम्म कमजोर बनाएका छन्।
तर सामाजिक सञ्जालमा कसैले सफलता हासिल गरेको देख्दैमा त्यही बाटो सबैका लागि समान रूपमा सफल हुन्छ भन्ने हुँदैन। डिजिटल अवसरका लागि पनि सीप, अनुशासन, निरन्तरता, लगानी र बजारको बुझाइ आवश्यक हुन्छ। सामाजिक सञ्जालले अवसर देखाउन सक्छ, तर त्यसलाई उपलब्धिमा बदल्ने काम व्यक्तिकै हुन्छ।
आजको नेपाली युवासँग संसार हेर्ने झ्याल हातमै छ। उसले विश्वका विश्वविद्यालय हेर्न सक्छ, नयाँ प्रविधि सिक्न सक्छ, व्यवसायका नयाँ मोडल बुझ्न सक्छ र आफ्नो प्रतिभा संसारसामु पुर्याउन सक्छ। तर यही मोबाइलले उसको समय, ध्यान र सोचलाई नियन्त्रण गर्न थाल्यो भने अवसर नै चुनौतीमा बदलिन सक्छ।
सामाजिक सञ्जालबाट भागेर आजको संसारबाट अलग रहन सम्भव छैन। प्रश्न सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने हो। यसलाई मनोरञ्जनको माध्यमसँगै सिकाइ, सिर्जना, व्यवसाय र अवसरको माध्यम बनाउन सकिन्छ। त्यस्तै, गलत सूचना फैलाउने, अरूको जीवनसँग निरन्तर तुलना गर्ने वा आफ्नो समय अनियन्त्रित रूपमा खर्च गर्ने माध्यम बन्न नदिन पनि सचेत हुन आवश्यक छ।
