मनुष्य केवल वर्तमानमा उभिएको प्राणी होइन। उसको अस्तित्वभित्र विगतका असङ्ख्य पुस्ताको श्रम, अनुभव, संस्कार, त्याग र स्मृति मिसिएको हुन्छ। हामीले बोल्ने भाषा, मान्ने परम्परा, बस्ने घर, अपनाउने मूल्य र बाँच्ने जीवनपद्धतिमा हाम्रा पूर्वजहरूको अदृश्य उपस्थिति रहिरहेकै हुन्छ। त्यसैले पूर्वजलाई सम्झनु केवल धार्मिक कर्म होइन; आफ्नो अस्तित्वको मूललाई स्वीकार गर्नु हो।
यही कृतज्ञता, स्मृति र उत्तरदायित्वको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो—पितृपक्ष अर्थात् सोह्र श्राद्ध।
श्राद्धलाई केवल मृतकका नाममा पिण्ड चढाउने वा जल अर्पण गर्ने संस्कारका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको गहिराइलाई सानो बनाउनु हो। यसको केन्द्रमा श्रद्धा छ, स्मृति छ, पितृऋणको अनुभूति छ र एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तासँग कायम राख्ने नैतिक सम्बन्ध छ।
- श्राद्धको मूलमा ‘श्रद्धा’
‘श्राद्ध’ शब्दको मूल ‘श्रद्धा’ हो। श्रद्धापूर्वक पितृहरूको स्मरण गरी सम्पन्न गरिने कर्मलाई श्राद्ध भनिन्छ। बाह्य विधि यसको आकार हो भने श्रद्धा यसको आत्मा हो।
तैत्तिरीयोपनिषद्को प्रसिद्ध वचन छ—
“मातृदेवो भव। पितृदेवो भव।”
अर्थात् आमालाई देवतासमान मान, पितालाई देवतासमान मान।
यही शिक्षाले सनातन संस्कृतिमा माता–पिता तथा पितृपरम्पराको उच्च स्थान स्पष्ट गर्छ। जसबाट शरीर प्राप्त भयो, जसको परिश्रमबाट घर–परिवार टिक्यो, जसको संस्कारले व्यक्तित्व बनायो र जसको सङ्घर्षमाथि उभिएर नयाँ पुस्ताले भविष्य निर्माण गरिरहेको छ—उनीहरूप्रति कृतज्ञ रहनु नै पितृधर्मको पहिलो आधार हो।
मनुस्मृतिमा पञ्चमहायज्ञको उल्लेख गर्दै पितृयज्ञलाई तर्पणसँग जोडिएको छ—
“अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम्।”
यसले पितृस्मरणलाई गृहस्थ जीवनको महत्त्वपूर्ण कर्तव्यका रूपमा स्थापित गरेको देखिन्छ। ‘तर्पण’को मूल अर्थ तृप्ति हो। त्यसैले जल अर्पणको बाह्य कर्मसँगै मनमा कृतज्ञता, विनम्रता र स्मृतिको भाव हुनु आवश्यक ठानिएको हो।
- किन भनिन्छ ‘सोह्र श्राद्ध’?
आश्विन कृष्णपक्षमा पितृहरूको स्मरण र श्राद्ध गर्ने परम्परालाई नेपाली समाजमा प्रायः ‘सोह्र श्राद्ध’ वा ‘पितृपक्ष’ भनिन्छ। दिवङ्गत पूर्वजको निधन भएको चान्द्रतिथिका आधारमा पितृपक्षमा श्राद्ध गर्ने प्रचलन छ।
कुलाचार, क्षेत्र, परम्परा र धार्मिक शाखाअनुसार विधिमा केही भिन्नता देखिए पनि यसको मूल भाव एउटै छ—पूर्वजलाई श्रद्धापूर्वक स्मरण गर्नु र पितृऋणप्रति सचेत रहनु।
श्राद्धमा जल, तिल, कुश र पिण्डको प्रयोग गरिन्छ। यी वस्तुहरूको धार्मिक मात्र होइन, प्रतीकात्मक अर्थ पनि छ। जल जीवनको प्रतीक हो, अन्न जीवनधारणको आधार हो, तिल पवित्रता र तृप्तिसँग जोडिन्छ भने पिण्डले देह, वंश र निरन्तरताको भाव व्यक्त गर्छ।
भगवद्गीताको प्रथम अध्यायमा अर्जुनले कुलपरम्परा नष्ट हुँदा पितृहरू पिण्ड र उदकसम्बन्धी कर्मबाट वञ्चित हुने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्—
“पतन्ति पितरो ह्येषां
लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥”
यस प्रसङ्गले पितृकर्म परिवार, कुलधर्म र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग कति गहिरोसँग जोडिएको थियो भन्ने देखाउँछ।
- पितृ भनेका केवल दिवङ्गत व्यक्ति होइनन्
‘पितृ’ शब्दको अर्थ केवल दिवङ्गत पिता वा हजुरबुबासम्म सीमित हुँदैन। पितृ भन्नाले त्यो व्यापक पूर्वजपरम्परा बुझिन्छ, जसबाट वर्तमान पुस्ताले शरीर, वंश, संस्कृति, भाषा र सामाजिक पहिचान प्राप्त गरेको छ।
हाम्रो अनुहारमा कुनै पूर्वजको आकृति हुन्छ, स्वभावमा कसैको प्रभाव हुन्छ, भाषामा धेरै पुस्ताको इतिहास जीवित हुन्छ। हामीले मान्ने चाडपर्व, संस्कार र पारिवारिक मूल्यमा अघिल्ला पुस्ताको स्मृति बसिरहेको हुन्छ।
यस दृष्टिले हेर्दा पितृपक्ष केवल दिवङ्गत आत्माको स्मरण गर्ने समय होइन; आफू कहाँबाट आएको हुँ भन्ने प्रश्नसँग पुनः जोडिने अवसर पनि हो।
आधुनिक जीवनले मानिसलाई ‘म’ केन्द्रित बनाइरहेका बेला पितृपक्षले अत्यन्त विनम्रतापूर्वक सम्झाउँछ—तिमीभन्दा पहिले पनि कोही थियो; तिमीले टेकिरहेको धरातल कसैले तयार गरेको थियो।
- जीवित पितृको सेवा नै पहिलो श्राद्ध
श्राद्धको वास्तविक मर्म बुझ्न एउटा कठोर प्रश्न पनि आवश्यक छ—दिवङ्गत पिताको नाममा भव्य श्राद्ध गर्ने तर जीवित आमाको सेवा नगर्ने हो भने त्यो श्रद्धा कति पूर्ण हुन्छ?
जीवित माता–पिता र ज्येष्ठजनको उपेक्षा गरेर मृत पूर्वजको सम्मान गर्नु संस्कारको आत्मासँग मेल खाँदैन।
पितृभक्तिको पहिलो चरण जीवित आमाबाबुको सेवा हो। उनीहरूको स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु, सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नु, वृद्धावस्थामा समय दिनु, उनीहरूको आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु र आवश्यकतामा साथ दिनु—यी सबै पितृधर्मकै अभिन्न पक्ष हुन्।
अतः श्राद्धको सबैभन्दा सरल सूत्र हुन सक्छ— जीवित हुँदा सेवा, दिवङ्गत भएपछि श्रद्धापूर्ण स्मृति
- पारिवारिक इतिहासको जीवन्त पाठशाला
आजको पुस्तासामु अर्को ठूलो चुनौती छ—आफ्नै परिवारको इतिहास बिर्सँदै जानु। हामी संसारका प्रसिद्ध व्यक्तिहरूको जीवन पढ्छौँ, तर आफ्नै जिजुबुबाको नाम थाहा नहुन सक्छ। मोबाइलमा हजारौँ तस्बिर सुरक्षित छन्, तर परिवारका पुराना तस्बिरसँग जोडिएका कथाहरू हराउँदै छन्। सोह्र श्राद्धलाई परिवारको स्मृति जोगाउने अवसर बनाउन सकिन्छ।
श्राद्धका दिन बालबालिकालाई भन्न सकिन्छ—हाम्रा पुर्खा को थिए, कहाँबाट आए, उनीहरूले कस्तो सङ्घर्ष गरे, परिवारलाई कसरी उभ्याए, उनीहरूका असल गुण के थिए। यसरी पितृपक्ष धार्मिक कर्मकाण्डसँगै पारिवारिक इतिहास हस्तान्तरण गर्ने सांस्कृतिक पाठशाला बन्न सक्छ।
जस परिवारले आफ्नो इतिहास सम्झन्छ, त्यस परिवारको पहिचान बलियो हुन्छ। जस समाजले आफ्ना पूर्वजलाई सम्झन्छ, त्यस समाजको सांस्कृतिक आत्मविश्वास पनि बलियो रहन्छ।
- कर्मकाण्डसँग करुणा जोडिनुपर्छ
श्राद्ध केवल पिण्ड, तर्पण वा विधिविधानमा सीमित हुनु हुँदैन। यसको सामाजिक अर्थ पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पूर्वजको स्मृतिमा भोकोलाई भोजन गराउनु, गरिब विद्यार्थीलाई सहयोग गर्नु, बिरामीलाई औषधि दिनु, वृद्धाश्रममा सेवा गर्नु, वृक्षरोपण गर्नु वा कुनै समाजोपयोगी काम गर्नु—यी कार्यले पितृस्मरणलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछन्।
धर्म र करुणा अलग हुँदा कर्मकाण्ड शुष्क हुन सक्छ; श्रद्धा र सेवा जोडिँदा संस्कार जीवन्त हुन्छ। पूर्वजका नाममा समाजका लागि राम्रो काम गर्नु भनेको उनीहरूको स्मृतिलाई वर्तमानमा उपयोगी बनाउनु हो।
धार्मिक संस्कारमा पनि कहिलेकाहीँ प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धा प्रवेश गर्छ। कसले ठूलो भोज गर्यो, कसले धेरै खर्च गर्यो, कसले धेरै मानिस बोलायो—यस्ता विषयले श्राद्धको मूल भावलाई ओझेलमा पार्न सक्छन्।
श्राद्ध वैभव प्रदर्शनको अवसर होइन; विनम्रताको संस्कार हो।
ऋण गरेर ठूलो भोज गर्नु तर घरका वृद्धको औषधि किन्न नसक्नु धार्मिकताको आदर्श हुन सक्दैन। पूर्वजलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा ठूलो उपाय उनीहरूको असल संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
सन्तान इमानदार भयो भने त्यो पितृको सम्मान हो। परिवार एकताबद्ध रह्यो भने त्यो पितृको सम्मान हो। सत्य, सदाचार र करुणा जोगियो भने त्यो पनि पितृप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जलि हो।
- आधुनिक युगमा श्राद्धको सान्दर्भिकता
आधुनिकता र परम्परालाई सधैँ विरोधी ध्रुव मान्न आवश्यक छैन। आधुनिक चेतनाले प्रश्न गर्न सिकाउँछ भने परम्पराले स्मृतिसँग सम्बन्ध कायम राख्न सिकाउँछ।
श्राद्धका आध्यात्मिक पक्षलाई मानिसले आफ्नो आस्था अनुसार ग्रहण गर्न सक्छ, तर यसको सांस्कृतिक र मानवीय अर्थ अत्यन्त व्यापक छ।
पूर्वजको स्मरण गर्नु भनेको आफ्नो उत्पत्तिसँग संवाद गर्नु हो। दिवङ्गत प्रियजनका गुण सम्झनु, परिवार एकत्रित हुनु, नयाँ पुस्तालाई कुलइतिहास सुनाउनु र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु—यी सबैको मूल्य आज पनि उत्तिकै छ।
आधुनिकता भनेको स्मृति त्याग्नु होइन। प्रगति भनेको जरा काट्नु होइन। रूख जति आकाशतिर बढ्छ, त्यति नै त्यसका जरा धरतीभित्र बलियो हुनुपर्छ।
- श्राद्धले वास्तवमा जीवन सिकाउँछ
बाहिरबाट हेर्दा श्राद्ध मृत्युको संस्कारजस्तो देखिन्छ। गहिरो अर्थमा यो जीवनको शिक्षा हो। आज हामी आफ्ना पितृलाई सम्झिरहेका छौँ; भोलि हामी पनि स्मृतिको पात्र हुनेछौँ। त्यसैले प्रत्येक श्राद्धले मौन प्रश्न गर्छ—
“हामी कस्तो पूर्वज बन्ने तयारीमा छौँ?”
हामी सन्ततिलाई केवल सम्पत्ति छोड्ने कि संस्कार पनि?
केवल घर छोड्ने कि घरभित्रको प्रेम पनि?
केवल थर छोड्ने कि सम्मान पनि?
केवल तस्बिर छोड्ने कि प्रेरणादायी चरित्र पनि?
मानिसले छोडेर जाने सबैभन्दा ठूलो विरासत धन होइन; सदाचार हो। सत्यनिष्ठा, करुणा, शिक्षा, प्रेम, संस्कार र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व नै दीर्घजीवी सम्पत्ति हुन्।
सोह्र श्राद्ध केवल धार्मिक विधि होइन; स्मृति, कृतज्ञता, उत्तरदायित्व र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व हो। यस अवसरमा दिवङ्गत पितृलाई श्रद्धापूर्वक स्मरण गरौँ। जीवित माता–पिता र ज्येष्ठजनलाई सम्मान गरौँ। आफ्ना बालबालिकालाई परिवारको इतिहास सुनाऔँ। पूर्वजका असल गुणलाई जीवनमा उतारौँ। सम्भव भए उनीहरूको नाममा समाजोपयोगी कार्य गरौँ।
त्यसपछि मात्र श्राद्ध कर्मकाण्डबाट माथि उठेर संस्कार बन्छ, संस्कारबाट संस्कृति बन्छ र संस्कृतिबाट सभ्यता जोगिन्छ। पितृपक्षको सबैभन्दा गहिरो सन्देश यही हो—हामी पृथ्वीमा एक्लै आइपुगेका होइनौँ। हामीभन्दा अघि धेरै आँखाले सपना देखेका थिए, धेरै हातले श्रम गरेका थिए र धेरै हृदयले दुःख सहेका थिए। तिनै त्यागको एउटा अंश आज हाम्रो जीवन बनेर धड्किरहेको छ।
त्यसैले पितृलाई सम्झनु मृत्युको स्मरण मात्र होइन; आफ्नो अस्तित्वको मूलप्रति कृतज्ञ हुनु हो।र, पूर्वजको स्मृति जहाँ जीवित रहन्छ, त्यहाँ इतिहास बाँच्छ।
इतिहास जहाँ बाँच्छ, त्यहाँ संस्कार बाँच्छ।
संस्कार जहाँ बाँच्छ, त्यहाँ संस्कृति बाँच्छ।
र संस्कृति जहाँ बाँच्छ, त्यहाँ सभ्यताको आत्मा कहिल्यै मर्दैन।
- सन्दर्भ : तैत्तिरीयोपनिषद्, शिक्षावल्ली; मनुस्मृति ३.७०; श्रीमद्भगवद्गीता १.४२।
