शुक्लां ब्रह्मविचार सार परमामाद्यां जगद्व्यापिनीं,
वीणा, पुस्तक, धारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ।
हस्ते स्फटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थिताम् ,
वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ॥
बसन्त पञ्चमी, जसलाई श्रीपञ्चमी वा सरस्वती पूजा भनिन्छ, यो एउटा धार्मिक पर्व मात्रै होइन; यो मानव सभ्यताले ज्ञान, विवेक र सृजनशीलतालाई दिएको सर्वोच्च सम्मानको प्रतीक पनि हो । माघ शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वले बसन्त ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिमा मात्र होइन, मानव चेतनामा पनि नवजीवनको सञ्चार गर्दछ । जाडोको जर्जरता चिरेर फक्रिने फूलहरू, पहेंलो रंगको प्रभुत्व, वातावरणमा फैलिएको सौन्दर्य र उल्लास - यी सबै बसन्त पञ्चमीलाई जीवन र चेतनाको पुनर्जागरणको उत्सव बनाइदिन्छन् ।
हिन्दू दर्शनअनुसार देवी सरस्वती ज्ञान, वाणी, विवेक, कला र सृजनाको अधिष्ठात्री शक्ति हुन् । उहाँलाई श्वेतवस्त्रधारी, वीणावादिनी र हंसवाहिनीका रूपमा चित्रण गर्नु केवल धार्मिक प्रतीकात्मकता होइन, गहिरो दार्शनिक अर्थ बोकेको प्रस्तुति हो । श्वेत वस्त्र शुद्धता र निर्विकार चेतनाको संकेत हो; वीणा सन्तुलित जीवन, सौन्दर्यबोध र सृजनात्मक अनुशासनको प्रतीक हो; हंसले विवेक, सत्–असत् छुट्याउने क्षमता र सत्यप्रतिको निष्ठा जनाउँछ । यसरी सरस्वती पूजा भन्नाले मूर्तिको पूजा होइन, चेतनाको पूजा गर्नु हो ।
यो पर्वले हामीलाई सम्झाउँछ—मानवको वास्तविक गरिमा उसको धन, पद वा शक्तिमा होइन, उसको ज्ञान, विवेक र नैतिकतामा निहित हुन्छ । सरस्वती पूजा अज्ञान, अन्धविश्वास र संकुचित सोचमाथि चेतनाको विजयको घोषणा हो । यो एउटा यस्तो आध्यात्मिक उत्सव हो, जहाँ धर्म कर्मकाण्डमा सीमित हुँदैन, जीवनदृष्टि बन्छ ।
सांस्कृतिक चेतना र सृजनशीलताको पर्व
बसन्त पञ्चमी हाम्रो सांस्कृतिक चेतनाको उज्यालो पाटो हो । पहेंलो रंग यहाँ केवल सौन्दर्यको प्रतीक होइन; यो उर्वरता, ऊर्जा, आशा र सम्भावनाको संकेत हो । संस्कृति तब मात्र जीवित रहन्छ, जब त्यसमा सृजनशीलता हुन्छ, र सरस्वती पूजा त्यही सृजनशीलताको महोत्सव हो ।
कवि, लेखक, कलाकार, संगीतकार र चिन्तकका लागि यो पर्व साधनाको पुनःप्रतिज्ञा हो । कलम, पुस्तक र वाद्यवादनको पूजा गर्नुको अर्थ साधनालाई पवित्र कर्मका रूपमा स्वीकार गर्नु हो । यस दिन नयाँ रचना आरम्भ गर्नु केवल परम्परा होइन, सृजनाको निरन्तरताप्रति गरिने गम्भीर प्रतिबद्धता हो ।
सामाजिक दायित्व र शिक्षाको सम्मान
सरस्वती पूजा सामाजिक दृष्टिले पनि अत्यन्त अर्थपूर्ण छ । यो पर्वले समाजलाई निरन्तर स्मरण गराउँछ - शिक्षा नै सभ्य समाजको मेरुदण्ड हो । जब समाजले सरस्वतीलाई सम्मान गर्छ, तब उसले ज्ञान, विवेक र नैतिकतालाई सर्वोच्च मूल्यका रूपमा स्वीकार गरेको हुन्छ ।
आजको भौतिकवादी र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा, जहाँ सफलता प्रायः धन र पदसँग मात्र तौलिन्छ, सरस्वती पूजा एउटा मौन प्रतिरोध हो । यसले भन्छ—ज्ञानविहीन सफलता खोक्रो हुन्छ, र विवेकविहीन प्रगति विनाशको बाटो हो ।
धार्मिक मूल्य : आत्मशुद्धि र आत्मोन्नति
धार्मिक दृष्टिले सरस्वती पूजा आत्मशुद्धि र आत्मोन्नतिको साधना हो । यहाँ पूजा बाह्य आडम्बरभन्दा बढी आन्तरिक अनुशासनसँग सम्बन्धित छ । अज्ञान, अहंकार, ईर्ष्या र अविवेक त्यागेर सत्य, संयम र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्ने प्रेरणा यस पर्वको मूल आत्मा हो । सरस्वती पूजा वास्तवमा मनको पूजा हो- मनलाई निर्मल बनाउने, विचारलाई उज्यालो बनाउने र कर्मलाई अर्थपूर्ण बनाउने साधना ।
विद्यार्थी र युवा पुस्तामा यसको अर्थ
विद्यार्थीका लागि सरस्वती पूजा केवल एउटा उत्सव होइन, जीवनदृष्टि निर्माण गर्ने अवसर हो । पुस्तक र कलमलाई पूजा गर्नुको अर्थ अध्ययनलाई पवित्र कर्मका रूपमा स्वीकार गर्नु हो । यस संस्कारले विद्यार्थीमा श्रम, अनुशासन, धैर्य र आत्मविश्वासको बीजारोपण गर्छ ।
यो पर्वले युवा पुस्तालाई सम्झाउँछ - सफलता आकस्मिक हुँदैन, त्यो साधना र समर्पणको परिणाम हो । सरस्वती पूजा प्रेरणाको त्यो दीप हो, जसले निराशा र अल्छीपनको अन्धकार हटाएर आत्मविश्वासको उज्यालो फैलाउँछ ।
साहित्यिक दृष्टिले सरस्वती पूजा वाणीको साधना हो । शब्दलाई सजावट होइन, उत्तरदायित्वका रूपमा प्रयोग गर्ने चेतना यस पर्वले जन्माउँछ । कलम केवल भाव व्यक्त गर्ने साधन होइन, समाजलाई सचेत गराउने अस्त्र हो ।
जहाँ सरस्वतीको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ साहित्य सजावट होइन, संस्कार बन्छ; मनोरञ्जन होइन, चेतना बन्छ ।
सरस्वती पूजा कुनै एक दिनमा सीमित पर्व होइन; यो जीवनभर अभ्यास गरिनुपर्ने दर्शन हो । यो पर्वले हामीलाई सिकाउँछ -
साँचो पूजा मूर्तिमा होइन, विचारमा हुन्छ ।
साँचो भक्ति फूलमा होइन, कर्ममा हुन्छ ।
र साँचो सरस्वती हाम्रो चेतनामा जागृत ज्ञान, विवेक र मानवतामा प्रकट हुन्छ ।
त्यसैले बसन्त पञ्चमी ऋतु परिवर्तनको उत्सव मात्रै होइन, चेतना परिवर्तनको आह्वान पनि हो । अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, अन्धकारबाट उज्यालतर्फ र संकुचित सोचबाट उदार मानवतर्फ उन्मुख हुने यो पर्व मानव सभ्यताको आत्मा बनेर सदा जीवित रहनेछ ।
